ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Επώδυνη ενάργεια

Το μόνο μέχρι στιγμής κέρδος από την αφόρητα επιμηκυμένη προεκλογική
περίοδο είναι η έκδοση, ή η επίσπευση της έκδοσης, ορισμένων πολιτικών
βιβλίων. Όταν γράφονται από σκεπτόμενους ανθρώπους έχουν τη δύναμη να μας
ξαναθυμίζουν πόσο περίπλοκα, αλλά και συναρπαστικά, είναι τα ουσιώδη ζητήματα,
που τόσο έντεχνα αποφεύγουν να αγγίξουν οι περισσότεροι επαγγελματίες των
εκλογών.

Τα γραπτά δεν λύνουν βέβαια τα πολιτικά προβλήματα, αλλά συντελούν σε κάτι
δημοκρατικά χρησιμότερο: ωθούν τους πολίτες σε σκέψη και διαμόρφωση άποψης.
Έργο δύσκολο και άχαρο και γι’ αυτό ­ εδώ αναφερόμαστε σε πραγματικά βιβλία
και όχι σε απλές εκθέσεις συχνά κοινότοπων ιδεών ­ τόσο λίγο δημοφιλές στις
τάξεις των πολιτικών αλλά και με τόσο περιορισμένο αντίκτυπο στις τάξεις των
ψηφοφόρων. Οι λίγοι που τολμούν να μιλήσουν με αυτό τον τρόπο έχουν να
ξεπεράσουν τη βεβαιότητα ότι θα κουρασθούν πολύ για κάτι που ούτως ή άλλως θα
«ακουσθεί» λιγότερο από την οποιαδήποτε τηλεοπτική συζήτηση ή, στην καλύτερη
περίπτωση, θα «ακουσθεί» πολύ περισσότερο από όσο θα αναγνωσθεί. Η συγγραφή
απαιτεί γενναιότητα, αλλά και προσφέρει μιας διαφορετικής ποιότητας, όχι
αναγκαστικά μετρήσιμη στις κάλπες, επιβράβευση.

Τα εντελώς πρόσφατα πονήματα δύο έτσι γενναίων πολιτικών αποτέλεσαν για μένα
πηγή ταυτόχρονα αποκαλύψεων και μελαγχολίας. Οι αποκαλύψειςσχετίζονται με την
επιβεβαίωση ότι, στην πολιτική, οι υποστηρίξιμες απόψεις δεν είναι αναγκαστικά
αδελφοκτόνες και ότι εκείνο που τις φθηναίνει είναι η προσκόλληση σε
ιδεολογήματα και η έλλειψη εμβάθυνσης στις αιτίες και τις συνέπειες των
γεγονότων. Η μελαγχολία οφείλεται στην αναγνώριση του πόσο διαδεδομένη είναι η
έλλειψη αυτή στην πολιτική μας ζωή. Για το μεγάλο θέμα, για παράδειγμα, της
συμφωνίας του Ελσίνκι ο σκεπτικισμός του Αναστάση Πεπονή έχει εντελώς άλλη
εστίαση από την πίστη του Χρήστου Ροκόφυλλου, ωστόσο ο αναγνώστης των βιβλίων
τους αισθάνεται, νομίζω, πλουτισμένος στην προσπάθεια να κατανοήσει και να
αξιολογήσει τις εξελίξεις.

Για τον πρώην πρώτο τη τάξει (τυπικά και ουσιαστικά) υπουργό, η αρχή του
«εξευρωπαϊσμού» της Τουρκίας και, άρα, και της μελλοντικής ελληνοτουρκικής
προσέγγισης, δεν είναι αφ’ εαυτής κατακριτέα, είναι όμως δυσανάλογα βαρύ το
διπλωματικό και πολιτικό τίμημα το οποίο η κυβέρνηση υποχρεώθηκε να πληρώσει
στη συγκεκριμένη περίπτωση, αποδεχομένη, χωρίς καλά – καλά να το
συνειδητοποιεί ούτε η ίδια ούτε ο ελληνικός λαός (γι’ αυτό γίνεται λόγος για
τα «απόκρυφα του Ελσίνκι»), τη σχεδόν πλήρη εγκατάλειψη του κανόνα της
ομοφωνίας, που σημαίνει μελλοντική υποβάθμιση του ρόλου της Ελλάδας.

Για τον φύσει αισιόδοξο αναπληρωτή υπουργό Εξωτερικών, αντίθετα, ο
εξαναγκασμός της Τουρκίας σε διαρθρωτικές αλλαγές και, κυρίως, η θέση
χρονοδιαγράμματος και συγκεκριμένων, ευνοϊκών για τα ελληνικά συμφέροντα, όρων
για την επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών είναι ασύγκριτα μεγαλύτερες
κατακτήσεις από μια αναπόφευκτη κάμψη της ομοφωνίας, μέσω μιας διαδικασίας την
οποία, εξάλλου, η Ελλάδα έχει ακόμα όλο τον χρόνο να επηρεάσει. Είναι φανερό
ότι στην εκατέρωθεν επιχειρηματολογία δεν υπάρχει δίκιο και άδικο. Το ζύγισμα
εξαρτάται από τον τρόπο που βλέπει κανείς τη διεθνή κοινότητα και τις σχέσεις
των εθνικών κρατών, αποτελεί όμως χρέος των πολιτικών να φωτίσουν με
νηφαλιότητα και αξιοπιστία όσο το δυνατόν περισσότερες παραμέτρους. Το ίδιο
ισχύει και για την εν γένει πορεία της ευρωπαϊκής οικοδόμησης (όπου και πάλι
οι συγγραφείς διαφωνούν δημιουργικά), καθώς και για την επισήμανση των
επικίνδυνων αγκυλώσεων της δημοκρατίας μας (σημείο σύγκλισης, αν όχι ταύτισης
της αγωνίας τους).

Ένα τρίτο βιβλίο, φαινομενικά άσχετο με την παρούσα συγκυρία, θέτει με
συγκλονιστικό τρόπο το ζήτημα της πολιτικής συμμετοχής. Μέσα από την ιστορία
του Κίτσου Μαλτέζου και της γενιάς του, ο Πέτρος Μακρής – Στάικος μας
επανασυνδέει με μια αντίληψη όπου η κατάκτηση της ελευθερίας (όπως την
αντιλαμβανόταν ο καθένας) αποτελούσε ιδανικό για το οποίο άξιζε να δώσεις και
τη ζωή σου. Αβυσσαλέα η απόσταση ­ όσο και αν οι ιστορικές συνθήκες είναι
εντελώς διαφορετικές ­ από τη σημερινή ενασχόληση με το τι συνιστά επιτυχημένη
«διεύρυνση» και τι χρησμό δίνουν τα λογής «παπαγαλάκια». Για την ουσιαστική
εκλογική αναβάθμιση δεν αρκεί να καταργήσουμε τις προσωπικές αφίσες, αν δεν
καταπολεμήσουμε τη συλλογική αφασία.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.