Μάχη για μια θέση στο… ψηφοδέλτιο της τηλεόρασης

Τις ονόμασαν «εκλογές του καναπέ». Μπήκαν στη ζωή μας το 1993, τρία μόλις
χρόνια μετά την απελευθέρωση των τηλεοπτικών συχνοτήτων και άλλαξαν σιγά σιγά
το προεκλογικό τοπίο.

Απαραίτητο εξάρτημα του σαλονιού κάθε ελληνικού σπιτιού, ο καναπές γίνεται
κεντρικό στοιχείο της προεκλογικής εκστρατείας των κομμάτων. Αποκτά φανατικούς
φίλους και πολέμιους. Οι πρώτοι τού αποδίδουν τη νηφαλιότητα, την πολιτισμένη
ατμόσφαιρα, την κατασίγαση των παθών, την ανάδειξη του λόγου εις βάρος του
συνθήματος. Οι δεύτεροι τον κατηγορούν για τη δημιουργία μιας «πολιτικής
αριστοκρατίας», στην οποία εισέρχεται όποιος διαθέτει τα μέσα: χρήματα,
διασυνδέσεις και τηλεοπτικά χαρίσματα. Πολύ περισσότερο τον κατακρίνουν για
την ισοπέδωση ή την υποχώρηση της πολιτικής ­ θέσεων, απόψεων, επιχειρημάτων ­
υπό το βάρος των αναγκών του θεάματος. Και όλοι μαζί σπεύδουν να διεκδικήσουν
μια θέση ή μια καλύτερη θέση στον καναπέ με θέα την οθόνη της τηλεόρασης.

Όλο και περισσότερο, τα τελευταία χρόνια οι μεγάλοι κομματικοί οργανισμοί
μετατοπίζουν το ενδιαφέρον τους από τη μετακίνηση τών έτσι ή αλλιώς απρόθυμων
ψηφοφόρων στις πολιτικές συγκεντρώσεις της πλαστικής σημαίας, των βεγγαλικών
και της μουσικής υπόκρουσης, στην παραγωγή «τηλεοπτικών γεγονότων». Ακόμα και
στη Διακομματική Επιτροπή οι εποχές που οι εκπρόσωποι των κομμάτων έδιναν
πολύωρες μάχες για το πώς θα εξασφαλίσουν περισσότερες θέσεις στα μέσα
μεταφοράς για τους ετεροδημότες τους πέρασαν ανεπιστρεπτί. Σήμερα οι μάχες
έχουν αντικείμενο το μεγαλύτερο δυνατόν κομμάτι από την πίτα της
ραδιοτηλεοπτικής προβολής. Και για να λέμε τα σύκα – σύκα, της τηλεοπτικής
προβολής.

Η ανάγκη για πολυφωνία και ισότιμη μεταχείριση βρίσκει τον κοινό της τόπο
στην «αρχή της αναλογικής ισότητας».

Την ίδια στιγμή, επιτελείς των κομμάτων, διαφημιστικές εταιρείες και ίματζ
μέικερ επεξεργάζονται το εκλογικό μάρκετινγκ προσαρμοσμένο, στο μεγαλύτερο
μέρος του, στους κανόνες που διέπουν τη λειτουργία της τηλεόρασης. Αυτό είναι
άλλωστε το μέσον που θα εισπράξει τη μερίδα του λέοντος της διαφημιστικής
προβολής των κομμάτων. Το ντιμπέιτ των πολιτικών αρχηγών ανάγεται ξαφνικά σε
μείζον ζήτημα του πολιτικού μας συστήματος στις τελευταίες προεκλογικές
περιόδους. Με αμείωτη ένταση οι υποψήφιοι «τα δίνουν όλα» για μια θέση σ’ ένα
στρογγυλό τηλεοπτικό τραπέζι. Στο οποίο, ειρήσθω εν παρόδω, εναλλάσσεται ο
ίδιος γνώριμος και στενός κύκλος είκοσι όλων κι όλων προσώπων που δεν
καταφέρνουν να μας δημιουργήσουν την αίσθηση, τουλάχιστον, πως ό,τι λένε δεν
το έχουμε ξανακούσει…

Εφτά χρόνια μετά την εισβολή της ιδιωτικής τηλεόρασης και στην πολιτική,
προεκλογική ζωή του τόπου το ερώτημα παραμένει πάντα επίκαιρο: πόσο δραματικά
επέδρασε στα πολιτικά μας ήθη; Μήπως η επιρροή της μεγεθύνεται και
υπερτιμάται; Έκανε η κότα το αυγό ή το αυγό την κότα; Είναι τα κόμματα που
προσάρμοσαν την «εκλογική τους προσφορά» στις ανάγκες ενός πανίσχυρου μέσου,
με αλλαγές στο ύφος, στον τόνο, στον λόγο και στις μεθόδους; Ή είναι η
τηλεόραση αυτή που προσαρμόστηκε στην αλλαγή της «εκλογικής ζήτησης», της
στάσης δηλαδή των ίδιων των πολιτών απέναντι στα κόμματα, στην πολιτική, στις
εκλογές τις ίδιες;

Ο κ. Μίμης Ανδρουλάκης, για πρώτη φορά στη ζωή του άρχισε να κοιμάται
παρακολουθώντας, τώρα, πολιτικές συζητήσεις στην τηλεόραση…

Όχι μόνον δεν τον αποκοιμίζουν τον καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου κ. Νίκο
Αλιβιζάτο, αλλά ενίοτε τον παθιάζουν, όσο και οι προεκλογικές συγκεντρώσεις
πριν από το ’89. Τότε που οι κεντρικές ομιλίες του Λεωνίδα Κύρκου ήταν το…
«μάστερ γεγονός» για τους κινούμενους στον χώρο αυτό της ιδεολογίας.

Και οι δύο διαπιστώνουν φυσικά την «εισβολή» της τηλεόρασης στην πολιτική ζωή,
ειδικά στις προεκλογικές περιόδους, που ήταν και το θέμα συζήτησης.
Αναγνωρίζουν τις επιδράσεις της στον τόνο, το ύφος και τις μεθόδους έκφρασης
του πολιτικού λόγου κομμάτων και υποψηφίων. Αποσυνδέουν όμως ­ στην κυριολεξία
δεν ταυτίζουν ­ την ουσία της πολιτικής, όπως ασκείται ή αρθρώνεται σήμερα από
τη λειτουργία της τηλεόρασης.

«Το κόμμα που θα επιχειρούσε να υποκαταστήσει πλήρως την τακτική του με την
τηλεοπτική προβολή θα έκανε τραγικό λάθος.

Οι συγκεντρώσεις και η προσωπική επαφή πολιτικών – πολιτών είναι μια συνήθεια
βαθιά ριζωμένη στην Ελλάδα, που τείνει να διαρραγεί με την είσοδο της
τηλεόρασης, αλλά που νομίζω πως, τελικά, θα αντέξει», λέει ο κ. Αλιβιζάτος.
«Στις εκλογές αυτές, ο λόγος της τηλεόρασης θα είναι τελικά μικρότερος απ’ όσο
νομίζουμε. Αν η ίδια η τηλεόραση δεν ανανεωθεί, η επιρροή της θα βαίνει
συνεχώς μειούμενη, ενδεχομένως υπέρ άλλων μέσων ή μορφών επικοινωνίας που θα
απευθύνονται σε ειδικά τμήματα του κοινού», επιμένει με κατηγορηματικό τρόπο ο
κ. Μίμης Ανδρουλάκης.

Και οι δύο αρνούνται να στήσουν στο «σκαμνί του κατηγορουμένου» την τηλεόραση,
για όσα κακώς κείμενα της καταλογίζουν ότι επέφερε στον προεκλογικό αγώνα.

Για τον κ. Αλιβιζάτο, «η ουσία των θέσεων των μεγάλων κυρίως κομμάτων δεν έχει
να κάνει τόσο με την τηλεόραση όσο με την εκλογική τους τακτική συγκέντρωσης
όσο το δυνατόν περισσότερων ψήφων. Η σύγκλιση των μεγάλων κομμάτων προς το
κέντρο είναι δεδομένη, ενδεχομένως την επιτείνει η τηλεόραση, αλλά επ’ ουδενί
είναι αυτή ο καταλύτης».

«Μεσαίο στυλ»

Μίμης Ανδρουλάκης (αριστερά): «Έχουμε μια επικυριαρχία του μεσαίου στυλ, που βολεύει την τηλεοπτική διαφήμιση, τους ίματζ μέικερς». – Νίκος Αλιβιζάτος (δεξιά): «Η ανάδειξη προσωπικών στοιχείων μέσω της τηλεόρασης βοηθάει τους υποψηφίους»

Για τον κ. Ανδρουλάκη, «το εκλογικό παιχνίδι παίζεται ­ όπως λέμε εμείς οι
φίλοι του ποδοσφαίρου ­ σε μια στενή ζώνη του μεσαίου χώρου. Ούτε καν σ’ αυτό
που στην Ευρώπη αποκαλείται νέο κέντρο, νέα κεντροαριστερά, τρίτος δρόμος
κ.λπ. Σφιχτό παιχνίδι, με υπερπροστατευμένες ομάδες και πρωταγωνιστές που δεν
διακινδυνεύουν, απλώς προσπαθούν να μη χάσουν. Απευθύνονται σε ένα απρόσωπο,
ομοιογενές, ανώνυμο, φαντασματικό πλάσμα που είναι ο ψηφοφόρος του μεσαίου
χώρου, του χώρου που λένε ότι κρίνει τις εκλογές. Το φαντασματικό αυτό πλάσμα
ζητάει μεσαίες αλήθειες, μεσαία ψέματα, μεσαίες δόσεις ευκολόπιοτες και
ευκολοχώνευτες. Έχουμε μια επικυριαρχία του μεσαίου στυλ, που βολεύει την
τηλεοπτική διαφήμιση, τις δημοσκοπήσεις, τους ίματζ μέικερς ­ θρίαμβος του
κοινού τόπου και του προβλέψιμου».

Τελικά ποιο είναι το αίτιο και ποιο το αιτιατό; Οι πολιτικοί και η τηλεόραση
κινούνται με βάση αυτό που προκρίνουν ότι θέλει ο κόσμος ή είναι αυτοί που
διαμορφώνουν τι θέλει; Κατά τον κ. Αλιβιζάτο «το θέμα είναι να βρίσκεις πάντα
την κατάλληλη ισορροπία. Εγώ σέβομαι την ανάγκη ενός καναλιού ή ενός πολιτικού
να “παίξει” με το ευρύ κοινό, έχω όμως την εντύπωση ότι όσο πιο ευαίσθητοι
είναι ν’ ακούσουν και να δώσουν σημασία στα καινούργια μηνύματα τόσο πιο
κερδισμένοι θα είναι τελικά».

Δεν πρέπει να ενοχοποιούμε αυτό καθαυτό το μέσον, πιστεύει ο κ. Ανδρουλάκης,
αλλά να προσπαθούμε να εκμεταλλευτούμε την αμεσότητα, τον αυθορμητισμό, τη
θεατροποίηση και δραματοποίηση που προσφέρει η τηλεόραση για την ανανέωση του
πολιτικού λόγου. «Το ζητούμενο είναι πώς μπορούν η προεκλογική αναμέτρηση και
το εκλογικό παιχνίδι να γίνουν γοητευτικά, ενώ περνούμε από τους “υψηλούς
πυρετούς” των συγκεντρώσεων στα “δέκατα” των τηλεοπτικών τραπεζιών. Και γι’
αυτό χρειάζεται ένας λόγος απαιτητικός και συγχρόνως ευχάριστος. Με, την καλή
έννοια, ψυχαγωγικός. Ένας λόγος… «πειθούς δημιουργός”, όπως έλεγε ο Κόρακας,
ο ρητοροδιδάσκαλος. Δεν μας καλύπτει ούτε ο ξύλινος ούτε ο φορμαλιστικός ούτε
ο τεχνοκρατικός ούτε ο δημοσιογραφικός. Οι πολιτικοί μιμούνται τους
δημοσιογράφους και οι δημοσιογράφοι τους πολιτικούς».

Και οι δύο, πάντως, συμφωνούν ότι η επίδραση της τηλεόρασης όσον αφορά τους
υποψηφίους είναι καταλυτική, αφού έχει να κάνει με την ανάδειξη προσωπικών
στοιχείων. Αυτό που μετράει είναι η ικανότητα να βγαίνεις στο γυαλί
«τηλεοπτικά ορθώς». Εκεί που διαφωνούν είναι στο αν η τηλεόραση έχει
δημιουργήσει ένα είδος «πολιτικής αριστοκρατίας» περιορισμένου και
επαναλαμβανόμενου κύκλου προσώπων από τον οποίο αποκλείονται ­ ή δυσκολεύονται
να εισέλθουν ­ νέες φωνές. «Πρόκειται για μια συζήτηση της δεκαετίας του ’70,
αυτή για το σταρ σύστεμ της πολιτικής που ήρθε και στην Ελλάδα, θα πει ο κ.
Αλιβιζάτος. Θέλω να πιστεύω ότι, για λόγους που έχουν να κάνουν και με το
ιδιοκτησιακό καθεστώς των μίντια και με κάποιες ελληνικές παραδόσεις, τα
πράγματα δεν είναι τόσο άσχημα στη χώρα μας όσο σε άλλες της Δύσης. Θα έλεγα
ότι είναι πιο δημοκρατικά. Δηλαδή ο ταλαντούχος, χωρίς προσβάσεις, στη χώρα
μας έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να γίνει γνωστός απ’ ό,τι σε άλλες
κοινωνίες με πολύ πιο παγιωμένες δομές. Μα θα μου πείτε, εδώ υπάρχει
οικογενειοκρατία, “πολιτικά τζάκια” και άλλα συναφή. Θα σας θυμίσω ότι οι δυο
γιοι Μιτεράν κατέβηκαν στην πολιτική, ο υιός Ντε Γκωλ επίσης, το ίδιο και ο
υιός Μπους. Αυτά συμβαίνουν παντού. Πέρα, λοιπόν, από το πλεονέκτημα που έχει
το παιδί το οποίο ακολουθεί τη δουλειά του πατέρα του, οι πιθανότητες που έχει
να υποσκελιστεί από ανθρώπους με ταλέντο, δυνατότητες και διάθεση δουλειάς
είναι μεγαλύτερες».

Το ταλέντο

Ο κ. Αλιβιζάτος επιμένει ότι όσοι κάνουν αυτή τη συζήτηση παρασύρονται από την
«ιδεολογία των κλειστών κυκλωμάτων», που «βεβαίως έχει κάποια δόση αλήθειας,
αλλά δεν νομίζω ότι είναι αυτό το ζητούμενο, όσο το να δει κανείς πόσο εύκολα
τελικά μπορούν να διαρραγούν αυτά τα κυκλώματα». Και αναφέρει το παράδειγμα
των κ.κ. Βενιζέλου, Παυλόπουλου, Παπαντωνίου, Αβραμόπουλου που, «ανεξαρτήτως
τού αν συμφωνεί ή διαφωνεί κανείς μαζί τους, στηρίχθηκαν και αναδείχθηκαν με
τις γνώσεις, τη δουλειά τους ή το ταλέντο που διέθετε ο καθένας χωρίς να έχουν
απαραιτήτως… μπάρμπα στην Κορώνη».

Εκ διαμέτρου αντίθετος με αυτή τη θέση, ο Μίμης Ανδρουλάκης κάνει λόγο για
«μια πυραμίδα προς τα πάνω» που αποκλείει τις νέες φωνές. «Υπάρχουν σήμερα
επιτυχημένοι επιστήμονες, μηχανικοί, επαγγελματίες, συγγραφείς, που θέλουν να
προσφέρουν στα δημόσια πράγματα, αλλά δεν πλησιάζουν την πολιτική γιατί τα
φράγματα είναι πολύ μεγάλα. Το σύστημα είναι ολιγαρχικό. Δεν θα υποστεί ο
άλλος την οδύνη να εκτεθεί τόσο πολύ, να τρώει σφαλιάρες δέκα χρόνια,
ενδεχομένως να γίνει και νούμερο στην τηλεόραση, που είναι μια κρεατομηχανή
και εύκολα μετατρέπει ταλέντα σε γραφικότητες.

Βεβαίως κι αν έχουν χαρίσματα, με την καλή έννοια του όρου, η τηλεόραση κάποια
στιγμή και λόγω του ανταγωνισμού “θα τους τσιμπήσει”. Αλλά μέχρι να φτάσουν
μέχρι εκεί ο δρόμος είναι σκληρός».

Εν κατακλείδι: Οι προσδοκίες του εκλογικού σώματος είναι λιγότερες, αλλά οι
απαιτήσεις περισσότερες. Πολιτικοί και τηλεόραση πρέπει να ανανεώσουν τον λόγο
τους, ώστε να αναδειχθούν ακόμη περισσότερο τα πλεονεκτήματα που συνεπάγεται η
σχέση τους: ηρεμία, πολιτισμένη ατμόσφαιρα, διάλογος, επιχειρήματα, σεβασμός
στη μη ομοιογένεια του κοινού στο οποίο απευθύνονται. Αυτός που θα κάνει τη
διαφορά, αυτός και θα κερδίσει σε τηλεθέαση…