ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η τέχνη της αφήγησης

Ανθρώπινη επικοινωνία. Από το τρένο μέχρι το γραφείο, έχει γίνει μια μορφή τέχνης

Δεν αφηγούμαστε, λέει, πλέον ιστορίες. Δεν κουβεντιάζουμε μεταξύ μας. Λέμε μια
κουβέντα στο κινητό κι έπειτα ανοίγουμε την τηλεόραση ή το Internet και
μένουμε εκεί κολλημένοι για ώρες. Ακοινώνητοι, απομονωμένοι, αποχαυνωμένοι. Κι
όταν περπατάμε στον δρόμο, πάλι το γουόκμαν έχουμε στ’ αυτιά μας. Είναι λοιπόν
τόσο άσχημα τα πράγματα; Καθόλου, απαντά ο Ιταλός κοινωνιολόγος Πάολο
Ζεντλόφσκι, που τις ημέρες αυτές κυκλοφόρησε το βιβλίο του “Συνηθισμένες
ιστορίες ­ Η αφήγηση στην καθημερινή ζωή” από τις εκδόσεις Mondadori. Από το
τρένο μέχρι το εστιατόριο κι από το γραφείο μέχρι το σαλόνι, η αφήγηση έχει
αλλάξει μορφή κι έχει μετατραπεί σε τέχνη.

Ο ιδανικός τόπος για την αφήγηση, λέει ο Ζεντλόφσκι στη “Ρεπούμπλικα”, είναι
το τρένο. Μεταξύ δύο αγνώστων αναπτύσσεται συχνά μια οικειότητα που στηρίζεται
ακριβώς στο γεγονός ότι δεν γνωρίζονται και πιθανότατα δεν θα ξανασυναντηθούν
ποτέ. Μιλούν για τους έρωτές τους, τις ψευδαισθήσεις τους, τις ανασφάλειές
τους. Καμιά φορά δεν διστάζουν να πουν και ψέματα. Το ταξίδι είναι μια
παρένθεση, μια προσωρινή αναστολή της καθημερινότητας, επιτρέποντας έτσι την
υπέρβασή της. Στο μπαρ, αντίθετα, η συζήτηση είναι πιο στερεότυπη: τι κάνει ο
τάδε, είδες χθες αυτή την εκπομπή στην τηλεόραση; Οι φίλοι έχουν την τάση να
μιλούν για πράγματα που ενισχύουν τις σχέσεις, δεν τις αλλάζουν. Όσο για τους
συναδέλφους στο γραφείο, αυτοί προτιμούν το κουτσομπολιό, που δείχνει
περιέργεια για τον άλλον και αποτελεί ένα εργαλείο κοινωνικού ελέγχου.

Οι γυναίκες συζητούν με διαφορετικό τρόπο από τους άνδρες; Σίγουρα είναι πιο
επιρρεπείς στις αυτοβιογραφικές αφηγήσεις, απαντά ο Ιταλός καθηγητής. Σαν να
επιδιώκουν με τον τρόπο αυτό την αμοιβαία αναγνώριση. Η αφήγηση είναι γι’αυτές
ύπαρξη, σχέση, προσοχή. Οι άνδρες, αντίθετα, μιλούν για πράγματα που τους
αρέσουν (ποδόσφαιρο, αυτοκίνητα), για πράγματα που κάνουν (το επάγγελμά τους),
αλλά όχι για το τι πράγμα είναι οι ίδιοι. Για να κάνουν μια τέτοια συζήτηση,
πρέπει να αισθανθούν προστατευμένοι, εξασφαλισμένοι. Όμως τα πράγματα
αλλάζουν. Οι άνδρες αρχίζουν να αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στα παιδιά τους,
να συζητούν μαζί τους, να τους διηγούνται ιστορίες. Αυτό που δεν αλλάζει είναι
ο τρόπος που κουβεντιάζουν με τις γυναίκες. Όσο πιο στενή γίνεται η σχέση τόσο
αυξάνονται οι απαιτήσεις: “Για να είσαι μαζί μου, πρέπει να μου τα λες όλα”.
Κι έτσι αρχίζουν τα ψέματα. Γιατί, φυσικά, σε καμία σχέση δεν μπορεί να μην
υπάρχουν μυστικά, ποτέ δεν τα λένε όλα οι σύντροφοι μεταξύ τους.

Μεγάλη είναι επίσης η διαφορά ανάμεσα στη γραπτή και στην προφορική αφήγηση.
Όταν μιλάω σε κάποιον που έχω απέναντί μου, τα λόγια μου αλλάζουν όταν αλλάζει
η ματιά του. Η γραπτή σελίδα, αντίθετα, είναι ένα μέσο. Πιο συγκροτημένο, πιο
σύνθετο, αλλά αμετάβλητο. Που επιτρέπει όμως να ειπωθούν πράγματα τα οποία σε
μια συζήτηση πρόσωπο με πρόσωπο δεν θα θίγονταν ποτέ.