ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Μετρό και πολιτισμός

Πέρασε σχεδόν ένας μήνας κι όμως οι εντυπώσεις από τα εγκαίνια του Μετρό
της Αθήνας παραμένουν ακόμα ζωντανές. Για πολλά χρόνια, ο απόηχος από τα
συμβάντα στον «κάτω κόσμο» του εργοταξίου όταν έφτανε στην πάνω πόλη αποκτούσε
μυθικές διαστάσεις.

Οι δυσκολίες που ολοένα παρουσιάζονταν στη διάρκεια της κατασκευής του έργου
και αποδίδονταν είτε στις ιδιαιτερότητες του υπεδάφους, είτε στα ευρήματα των
αρχαιολόγων, είτε σε άλλους οικονομοτεχνικούς παράγοντες, με αποτέλεσμα τη
διαδοχική διακοπή και συνέχιση των εργασιών, μας είχανε πείσει ότι ο
μετροπόντικας, αυτός ο γιγαντιαίος συγκάτοικός μας, είχε μόνιμα εγκατασταθεί
μέσα στα σπλάχνα της αττικής γης.

Εξάλλου, είναι πλέον συνήθης κατάσταση, οι χρόνοι υλοποίησης, παράδοσης και
λειτουργίας των δημοσίων έργων να επιμηκύνονται καθώς τα χρόνια περνούν και οι
υπεύθυνοι, πρόσωπα ή φορείς, αλλάζουν, έτσι τα αυστηρά χρονοδιαγράμματα
ισχύουν μόνο για τους μελετητές, που συμπιέζονται να παραδώσουν σε ελάχιστο
χρόνο τα σχέδια και τους προϋπολογισμούς του έργου.

Η αποπεράτωση λοιπόν, έστω και ενός τμήματος του τόσο σημαντικού δημόσιου
έργου και η παράδοσή του στους πολίτες, ήταν φυσικό να έχει μια υποδοχή που
ξεπέρασε και τις πιο αισιόδοξες προβλέψεις. Η λιακάδα της Κυριακής συνετέλεσε
στη γιορτινή ατμόσφαιρα που κορυφώθηκε τη δεύτερη μέρα λειτουργίας του Μετρό
της Αθήνας. Χαίρομαι, παρ’ όλη την κοσμοσυρροή, τη φροντίδα, την τάξη, την
πληροφόρηση: είσοδος, κάθοδος, αποβάθρα, βαγόνι, διαδρομή, στάσεις:
προαναγγελία, άφιξη, έξοδος.

Καθώς το Μετρό προχωράει γρήγορα, αθόρυβα, σκέφτομαι πως ένα έργο σαν αυτό,
ένα μέσο μαζικής μεταφοράς, είναι ένα ανοιχτό σχολείο πολιτισμού. Προϋπόθεση
προς την κατεύθυνση αυτή είναι η επαγρύπνηση για σωστή λειτουργία και διαρκή
συντήρηση, αλλά και η ενημέρωση των πολιτών ­ μια στάση που επηρεάζει σε
μεγάλο βαθμό τη γνωστή επιθετική συμπεριφορά του κοινού προς τον δημόσιο χώρο.

Όμως η φευγαλέα εντύπωση της πρώτης μου διαδρομής με το Μετρό ήταν η
αναμενόμενη, σε σχέση με το πολύ γνωστό στους Έλληνες αρχιτέκτονες ερώτημα: σ’
αυτή τη μοναδική ευκαιρία, της υλοποίησης του έργου που απευθύνεται στους
κατοίκους αυτής της πόλης και σημαδεύει τον 21ο αιώνα, ποια είναι η θέση της
αρχιτεκτονικής;

Η αρχιτεκτονική των δημοσίων έργων στην Ελλάδα (που δεν είναι το «φόρτε μας»,
όπως έχει γραφτεί) δεν θα πρέπει να διαχωρίζεται από την τεχνική, αντίθετα η
καλή αρχιτεκτονική και η κατασκευή λειτουργούν μαζί από την αρχή του έργου σαν
ένα ενιαίο αδιάσπαστο σύνολο, η αρχιτεκτονική δεν είναι «ένθετη».

Από τις μεγάλες αποφάσεις μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια: στατικός φορέας,
εγκαταστάσεις, υλικά, αναλογίες, επεξεργασία, χρώματα, ένα αρχιτεκτονικό έργο
απαιτεί ένα ύφος, μια θεωρητική στάση, οφείλει να είναι επώνυμο, όχι για τη
δόξα των αρχιτεκτόνων του, αλλά για να διατυπώσει μια άποψη, ανοιχτή στην
κριτική, μια άποψη ορατή, σε σχέση με την ουσία του προγράμματος που
αναλαμβάνει να υλοποιήσει.

Όταν η αρχιτεκτονική αντιμετωπίζεται σαν γενέτειρα πολιτισμού, όταν έχει μια
σχέση οργανική με το έργο, τότε και το έργο διαθέτει τις προϋποθέσεις για να
παραλάβει και να υποδεχτεί με συνέπεια και ποιητική διάθεση όσες ιδέες έχουν
σκοπό να συνδέσουν την πόλη με τον πολιτισμό.

Ας μην ξεχνάμε ότι η αρχή του πολιτισμού μας και η βιομηχανική επανάσταση που
ήταν καθοριστική για τις πόλεις του κόσμου, παραπέμπει στα μέσα μαζικής
μεταφοράς και στο σιδηροδρομικό δίκτυο που επέτρεψε τη μετακίνηση των αγαθών
και την ανάπτυξη της βιομηχανίας. Με όλες τις καλές προθέσεις που
διαφαίνονται, οι πρώτες μου εντυπώσεις είναι ότι το έργο του Μετρό δεν
αντανακλά μια συνολική αντιμετώπιση προς αυτή την κατεύθυνση, παρ’ όλες τις
επί μέρους «αρχιτεκτονικές αναλαμπές», τόσο στον σχεδιασμό όσο και στην
κατασκευή του.

Είναι ίσως άδικο να αντιμετωπίζω με κριτική διάθεση, μέσα στην εορταστική
ατμόσφαιρα των εγκαινίων, ένα έργο ημιτελές όπου οι προθέσεις για την αναφορά
του στον πολιτισμό είναι φανερές, σ’ αυτή την κατεύθυνση λειτουργεί η ανάδειξη
της τομής του εδάφους στις παρειές του αναλημματικού τοίχου, στον σταθμό του
Συντάγματος, που παραπέμπει στις διαδοχικές στρώσεις της ιστορίας της πόλης
μας. Αν έβαλα αυτή τη σκιά της μελαγχολίας στην εορταστική ατμόσφαιρα των
ημερών είναι γιατί σ’ αυτόν τον μοναδικό τόπο που κατοικούμε και με όλες τις
προϋποθέσεις που διαθέτουμε (οι αρχαιολογικές αναφορές, καθώς και η συμβολή
καλλιτεχνών στην ολοκλήρωση του έργου το αποδεικνύουν), νομίζω ότι οφείλουμε
πέρα από το αξιέπαινο και περιπόθητο επίτευγμα του εκσυγχρονισμού, που
θεωρείται πλέον αυτονόητο για μια ευρωπαϊκή χώρα, να ανοιχτούμε επιτέλους και
εμείς στις διαδικασίες που προϋποθέτει μια πραγματική και «εκ θεμελίων»
αρχιτεκτονική προσέγγιση.

Άνθρωποι υπάρχουν που διατηρούν ακόμα το κέφι τους μέσα στον δύσβατο δρόμο της
καθημερινότητας, νέα τμήματα αρχιτεκτονικής ιδρύονται, διδάσκοντες και
διδασκόμενοι αναμένουν, αλλά η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα όλο και περισσότερο
παραμερίζεται, περιορίζεται στα ιδιωτικά έργα ή παίζει τον ρόλο του πυροσβέστη
όταν εκ των υστέρων αναλαμβάνει να καλλωπίσει δημόσιους χώρους που
κατασκευάστηκαν ερήμην της αρχιτεκτονικής.

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτων.