Ευτυχώς, εξάγουμε και πολιτισμό!

Την ίδια μέρα που ο Πάπας αναγνώριζε επίσημα τη mea culpa του «διά τον εις του
διά πυρός θάνατον» του Τζορντάνο Μπρούνο από την Ιερά Εξέταση της Καθολικής
Εκκλησίας (400 χρόνια συμπληρώθηκαν αυτόν το μήνα), που τα τρένα στην Ιταλία
απεργούσαν, καθώς και οι εφημερίδες, που οι εκπαιδευτικοί κατέβηκαν στους
δρόμους διαμαρτυρόμενοι για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του άλλου
Μπερλιγκουέρ (αδελφού του Ενρίκο), που ο καγκελάριος Σρέντερ «τσίμπησε» το
φιλότιμο των Ιταλών μιλώντας για την ιταλική ακροδεξιά που μετείχε κι αυτή στη
«γαλαζόμαυρη» κυβέρνηση Μπερλουσκόνι (προ εξαετίας), την ίδια αυτή ημέρα
έγιναν στο περίβλεπτο μουσείο μοντέρνας τέχνης Luigi Pecci στο Prato, δέκα
χιλιόμετρα απόσταση από τη Φλωρεντία, τα εγκαίνια της μεγάλης αναδρομικής
έκθεσης του Κώστα Τσόκλη, με τη στήριξη του ίδιου του μουσείου και του
«Ιδρύματος Γιάννη Κωστόπουλου», που πριν από μερικά χρόνια έφερε στην Ελλάδα
μιαν άλλη σημαντική έκθεση του Γιάννη Κουνέλλη, στην παραλία του Πειραιά.

Και αναρωτιέται κανείς: Τι εξάγουμε στη γείτονα χώρα; Μήπως «τακούνια» για το
ποδάρι της; Μήπως τίποτα αγροτικά προϊόντα; Ή συρματόσχοινα; Εδώ και χρόνια
δεν εξάγουμε τίποτ’ άλλο παρά φοιτητές (που πάν’ στα Πανεπιστήμιά της),
γιαούρτι και… πολιτισμό.

Η έκθεση του Τσόκλη είναι η τρανότερη απόδειξη του τελευταίου. Ο σεμνός και
πολυτάλαντος ζωγράφος, κυκλοφορώντας μέσα στο πλήθος των επίσημων Ιταλών που
ήρθαν να τιμήσουν το μεγάλο αυτό γεγονός, βρήκε τον χρόνο να μου εκμυστηρευτεί
σε κάποια στιγμή:

«Αυτά τα τριάντα περίπου έργα που καλύπτουν τα τριάντα τελευταία χρόνια της
δημιουργίας μου, είναι δειγματοληπτικά μέσα σε εκατοντάδες άλλα που θα
μπορούσαν να είναι στη θέση τους. Διάλεξα ένα από κάθε περίοδο δικιά μου, σαν
σημάδι όπου αποτύπωσα τις εμπειρίες μου. Αν είναι τα μισά από αυτά καλά, είναι
ευτύχημα. Αν είναι όλα, είναι θείο δώρο. Πάντως, κι αν δεν μείνουμε στην
Ιστορία, θα μείνουμε στη… Γεωγραφία».

Και με τη σιβυλλική αυτή τελευταία φράση, ένα τηλεοπτικό ιταλικό συνεργείο τον
απήγαγε από δίπλα μου.

Θυμόμουν μερικά από αυτά τα έργα από παλιά. Προπάντων εκείνοι οι κουβάδες του
που αντικατοπτρίζουν τα συννεφάκια τ’ ουρανού κι ένα νεογέννητο φεγγάρι. Όταν
το δούλευε, βρισκόμασταν και οι δύο στο Δυτικό (τότε) Βερολίνο, υπότροφοι της
DAAD, το 1970. Το έργο, όπως ένα τραγούδι της νιότης μας, όχι μόνο δεν γέρασε,
αλλά απέκτησε, με τον χρόνο, πιο μεγάλη αίγλη.

Μια ζωή έβλεπα τους κουβάδες ποιητικά, χάρη στον Τσόκλη. Δεν πρόσεχα τα
βρωμόνερα που περιείχαν, αλλά εκείνο το κομμάτι του ουρανού που μπορούσε ν’
αντικατοπτριστεί μέσα τους.

Το μόνο έργο του που δεν ήξερα ήταν το δίδυμο των σεισμών του περασμένου
Σεπτεμβρίου. Όπως ξέρουμε, το σπίτι του, στους Θρακομακεδόνες, ήταν πάνω στον
«σταυρό» του Εγκέλαδου, ράγισε, γκρεμίστηκε, ο ίδιος και η γυναίκα του σώθηκαν
εκ θαύματος, γιατί βρεθήκαν έξω, στον κήπο.

Μια φωτογραφία, λοιπόν, από έναν τοίχο του σπιτιού που δεν έπεσε, αποτέλεσε το
μοντέλο αυτού του μεγάλου πίνακα, που δεν είναι παρά η πιστή αναπαράσταση
αυτής της φωτογραφίας. Κι όμως, είναι συγκλονιστικός ο πίνακας αυτός γιατί ο
καλλιτέχνης, ξεπερνώντας το προσωπικό του βίωμα, κατόρθωσε να εγκλωβίσει το
δράμα κάθε επιφάνειας που ραγίζει, είτε αυτή είναι της ψυχής είτε του σώματος
είτε μιας οικοδομής είτε ενός λαού. Μια «Γκουέρνικα» κάθε σεισμού, λιμού και
καταποντισμού, που θα μείνει στην Ιστορία για να θυμόμαστε τους σεισμούς όταν
θα έχουν ξεχαστεί ή επικαλυφθεί από άλλες συμφορές.

Στο διπλανό έργο, που συμπληρώνει το προηγούμενο, πάνω σε μια μονόχρωμη
επιφάνεια, είναι γραμμένο μόνο το όνομά του, με το λατινικό αλφάβητο, και από
το «Ι» του «TSOKLIS» κατεβαίνει μια λουρίδα αίμα που εκχύνεται στο δάπεδο του
μουσείου, αίμα πραγματικό με αντιβιοτικά για να μην προκαλεί καμία μόλυνση και
με λίγο χρώμα, που, καθώς συντροφεύει τους πεσμένους σοβάδες του διπλανού
τοίχου, μοιάζει (όπως παρατήρησε και η φίλη του Κώστα, Βάσω Παπαντωνίου) να
τρέχει κατ’ ευθείαν από τη σπονδυλική του στήλη.

Οι Ιταλοί επισκέπτες έβγαιναν μαγεμένοι από την ποίηση της έκθεσης αυτής. Η
περίφημη «κάθαρση» λειτουργούσε στο ακέραιο, ακόμα κι αν το θέμα ήταν η
«Μήδεια» σε βίντεο, ένα αντι-τηλεοπτικό εικαστικό «δρώμενο», όπου στην οθόνη
συμβαίνει κάτι μόνο κάθε τρία ή τέσσερα λεπτά. Αλλά αυτό που συμβαίνει, σε
τέτοιο διάστημα (ένα μπράτσο που κόβεται από ένα αρχαίο άγαλμα ή μια καρδιά
που εγκρήγνυται σα ρόδι) είναι συγκλονιστικό, γιατί εμπεριέχει την
αυτοσυγκέντρωση του θεατή, κάτι που αντιστοιχεί περισσότερο στην
απω-ανατολίτικη φιλοσοφία και αντίληψη της ζωής, όπου και τα έργα του Τσόκλη
έχουν ιδιαίτερη απήχηση στις γκαλερί του Τόκιο.

Κοντολογής, για μια ακόμα φορά, ένιωσα υπερήφανος ως Έλληνας που παράγουμε
δημιουργούς τέτοιου βεληνεκούς.

Και αυτό τον ενθουσιασμό μου, θέλησα να μεταφέρω στη στήλη μου από τη
γειτονική Ιταλία, όπου συνήθως τρέχουμε για ν’ αγοράσουμε πλάκια και πόρτες
ασφαλείας. (Όσο για τον Τζορντάνο Μπρούνο, που μ’ αυτόν ξεκινήσαμε, αντίθετα
με τον Γαλιλαίο, δεν ανακάλεσε τίποτα μπροστά στους ιεροεξεταστές του. «Δεν
ανακαλώ τίποτα, γιατί δεν βρίσκω τίποτα για ν’ ανακαλέσω», τους πέταξε
κατάμουτρα.

Και οδηγήθηκε κατ’ ευθείαν στην πυρά ύστερα από φριχτά βασανιστήρια. Ο Πάπας
παραδέχθηκε το λάθος. Μένει να παραδεχθεί και το άλλο, του filioque, που
προκάλεσε το σχίσμα των Εκκλησιών και την Άλωση της Πόλης).