Ο νέος αιώνας μπορεί να είναι αριστερός;

Αν αληθεύει η διατύπωση πως η πολιτική είναι πρωτίστως η διαχείριση των
συμβόλων, τότε είμαστε υποχρεωμένοι να απαντήσουμε στο ερώτημα: αν ο 21ος
αιώνας μπορεί να είναι ένας αριστερός αιώνας. Αν βρίσκεται σε ισχύ σήμερα η
διάκριση μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς, μεταξύ μιας προοδευτικής και μιας
συντηρητικής αντίληψης για τα πολιτικά πράγματα, την κοινωνία, την οικονομία,
τις ανθρώπινες σχέσεις. Το ερώτημα είναι αν η διάκριση αυτή, παρ’ ότι είναι
πλέον μια διάκριση παραδοσιακή, εξακολουθεί να διαθέτει ένα ιδεολογικό, ηθικό
και αισθητικό φορτίο.

Είναι δε προφανές ότι το ερώτημα αυτό μας παραπέμπει κατ’ ανάγκην στα βασικά
στοιχεία που συγκροτούν ιστορικά και ιδεολογικά την «αριστερή» αντίληψη. Ακόμη
όμως πιο κρίσιμο είναι το ερώτημα αν τα βασικά αυτά στοιχεία λειτουργούν
σήμερα μέσα σε μια κοινωνία των αποχρώσεων, μια κοινωνία μεταβιομηχανική, μια
κοινωνία που θέτει σε δοκιμασία και διαρρηγνύει το μοντέλο οργάνωσης της
βιομηχανικής κοινωνίας, σε σχέση με το οποίο είχε ευδοκιμήσει η διάκριση
μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς.

Υπόθεση ηθική

Κάποτε, το να είναι κάποιος προοδευτικός, το να είναι κάποιος αριστερός, ήταν
μια σχετικά απλή υπόθεση. Ήταν μια υπόθεση περισσότερο ηθική και αισθητική. Το
να είναι τώρα κάποιος Ευρωπαίος αριστερός του 21ου αιώνα, είναι ένα διανοητικό
εγχείρημα πάρα πολύ δύσκολο.

Είναι δε ακόμη πιο δύσκολο για ένα κόμμα που θέλει να είναι συλλογικός φορέας
παραγωγής πολιτικής, να είναι συλλογικός διανοούμενος. Η δυσκολία οφείλεται εν
πολλοίς σ’ αυτή καθαυτή τη λειτουργία και την έννοια του κόμματος, καθώς
τίθενται πλέον σε δοκιμασία τα ίδια τα κόμματα ως πολιτικοί θεσμοί. Κάποτε,
λοιπόν, αρκούσε να δηλώνεις πως πιστεύεις στη δημοκρατία και το κράτος
δικαίου, πως πιστεύεις στο κοινωνικό κράτος και την κοινωνική αλληλεγγύη, πως
πιστεύεις στην πλήρη απασχόληση, πως πιστεύεις σε μια πατριωτική αντιμετώπιση
των προβλημάτων της εξωτερικής πολιτικής, για να συγκροτήσεις μια επαρκή
αριστερή ταυτότητα. Τώρα δεν αρκεί αυτό. Πρέπει να λαμβάνεις υπόψη σου ότι
υπάρχει μια βαθύτατη κρίση αξιοπιστίας των αντιπροσωπευτικών θεσμών και να
διατυπώνεις προτάσεις που την υπερβαίνουν. Προτάσεις που έχουν κυρίως σχέση με
τη διαφάνεια, με τις νέες απειλές κατά των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και
με την ανάγκη να θωρακίσεις τα δικαιώματα αυτά και να διαμορφώσεις νέα
δικαιώματα.

Η κοινωνική συνοχή

Κάποτε ήταν πάρα πολύ απλό να δηλώνεις οπαδός του κοινωνικού κράτους και της
κοινωνικής αλληλεγγύης, αλλά μόνο με τέτοιες δηλώσεις και προδιαθέσεις δεν
διασφαλίζεις τώρα την ακεραιότητα της κοινωνίας, δηλαδή, μια κοινωνία των
τριών και όχι των δύο τρίτων. Το ζήτημα της κοινωνικής συνοχής, και γενικότερα
της συγκρότησης και της λειτουργίας του κοινωνικού κράτους, είναι τώρα πια ένα
ζήτημα στενά συνδεδεμένο με τις δημοσιονομικές και μακροοικονομικές
ισορροπίες. Πρέπει συνεπώς να κάνουμε όχι μόνο ένα, αλλά δύο ακόμη βήματα. Το
πρώτο βήμα είναι να προτείνουμε κάθε φορά πολύ συγκεκριμένους τρόπους για την
υπέρβαση της δημοσιονομικής κρίσης του κοινωνικού κράτους. Να υπερβαίνουμε την
αντίληψη που λέει ότι κοινωνικό κράτος είναι το άθροισμα των «μεταβιβαστικών
πληρωμών».

Το δεύτερο βήμα είναι να λαμβάνουμε υπόψη και το γεγονός πως οι μεγάλες
κοινωνικές κατηγορίες εμπεριέχουν πλέον όλες τους πάμπολλες εσωτερικές
αντιφάσεις: η κοινωνική κατηγορία που λέγεται «συνταξιούχος», «εργάτης»,
«ελεύθερος επαγγελματίας» ή «μικρομεσαίος επιχειρηματίας» δεν είναι αναλυτικά
ασφαλής χωρίς περαιτέρω διευκρινήσεις και ταξινομήσεις, καθώς υπάρχουν
τεράστιες εσωτερικές διαφοροποιήσεις και ανισότητες.

Η γενικόλογη αναφορά στις κοινωνικές αυτές κατηγορίες μπορεί να μας οδηγήσει
σε πολύ μεγάλες πολιτικές και κοινωνικές παραπλανήσεις που συνδέονται με την
κοινωνική αντιπροσωπευτικότητα των πολιτικών κομμάτων. Με την κοινωνική
αντιπροσωπευτικότητα που πρέπει να διεκδικεί το ΠΑΣΟΚ. Άρα χρειάζεται να
διαθέτουμε ένα συγκροτημένο σύστημα πολιτικών παρεμβάσεων, που λαμβάνει υπόψη
του τα δεδομένα μιας κοινωνίας των αποχρώσεων, μιας πολυμερισμένης και
πολυδιασπασμένης κοινωνίας.

Η διαφύλαξη της κοινωνικής συνοχής έχει συνεπώς άμεση σχέση και με την
απάντηση στο ερώτημα ποιους θέλουμε να εκπροσωπούμε κοινωνικά και πολιτικά.

Αλλά και με το ερώτημα αν μπορούμε να τους εκπροσωπήσουμε μέσα από μία
πολιτική που έχει σαφείς κοινωνικές αναφορές, αλλά ταυτοχρόνως προβάλλει και
μία συνολική αντίληψη γι’ αυτό που ονομάζεται «γενικό συμφέρον», μόνο στο
όνομα του οποίου είναι εφικτή η συγκρότηση των αναγκαίων πλειοψηφιών και
συναινέσεων.

Μια σύγχρονη αριστερή προσέγγιση οφείλει επίσης να προβάλλει μία αντίληψη για
το μοντέλο ανάπτυξης της χώρας, που δεν εγκλωβίζεται στα στερεότυπα και την
τυπολογία του βιομηχανικού μοντέλου ανάπτυξης, σε σχέση με το οποίο η Ελλάδα
ήταν καταδικασμένη σε μια μόνιμη υστέρηση. Τώρα οφείλουμε να δούμε ποια
συγκριτικά πλεονεκτήματα έχει η Ελλάδα μέσα στην κοινωνία της πληροφορίας,
μέσα στη διεθνή οικονομία της γνώσης.

Αυτή η προσέγγιση θα μας επιτρέψει να καταλάβουμε πως πολλά παραδοσιακά
διαρθρωτικά μειονεκτήματά μας μπορούν να μετατραπούν τώρα σε πλεονεκτήματα: το
μικρό μέγεθος της επιχείρησης, ο μεγάλος αγροτικός τομέας, η υπερβολική
συμμετοχή του τουρισμού στη διαμόρφωση του ΑΕΠ και στην απασχόληση.

Αριστερή συνεπώς αντίληψη ­ πάντοτε, αλλά ιδίως σήμερα ­ είναι να μπορείς να
δώσεις συγκεκριμένη απάντηση επί του πρακτέου.

Το τι είναι «αριστερό» και τι είναι «δεξιό», τι είναι «προοδευτικό» και τι
είναι «συντηρητικό» κρίνεται κάθε φορά με πολύ συγκεκριμένο και χειροπιαστό
τρόπο. Δεν είναι μια γενική δήλωση προθέσεων, δεν είναι μια απλή προδιάθεση.
Είναι η ικανότητα να χειρίζεσαι με αποτελεσματικό τρόπο πρακτικά ζητήματα τα
οποία δοκιμάζουν διαρκώς τον ουμανισμό σου, την πολιτική σου κατεύθυνση, την
ιδεολογική σου ευαισθησία.

Εθνική αυτοπεποίθηση

Το ίδιο ισχύει και ως προς τη σύγχρονη έννοια του πατριωτισμού. Δεν αρκεί να
έχεις μια δεδηλωμένη πρόθεση υπεράσπισης των εθνικών συμφερόντων για να
θεωρηθείς σήμερα επαρκής και ουσιαστικός πατριώτης. Χρειάζεται πλήρης γνώση
και συνείδηση της Ιστορίας και κυρίως βαθιά γνώση των περιφερειακών και των
διεθνών συσχετισμών δυνάμεως. Επιπλέον δε επιβάλλεται να αποβάλουμε τον όποιο
επαρχιωτισμό σε σχέση με την Ευρώπη: η Ευρώπη δεν είναι αλλού. Δεν μας
ενδιαφέρει μόνον σε σχέση με τα στενά, δικά μας, εθνικά προβλήματα.

Μας ενδιαφέρουν όλες οι ευρωπαϊκές πολιτικές και άρα έχουμε υποχρέωση να
διαμορφώνουμε και να υποβάλλουμε προτάσεις που αφορούν τις πολιτικές αυτές στο
σύνολό τους. Όλα όμως αυτά προϋποθέτουν μια συλλογική, εθνική αυτοπεποίθηση.

Πρέπει συνεπώς πριν από οτιδήποτε άλλο να υπερβούμε μια σχεδόν ενδημική κρίση
εθνικής αυτοπεποίθησης, που συνεχώς εκδηλώνεται στη χώρα μας. Πρέπει να
πιστέψουμε πως οι περιφερειακές μας ταυτότητες, η σχέση μας με τα Βαλκάνια, με
τη Μεσόγειο, με την ευρύτερη παρευξείνια περιοχή είναι πλούτος και όχι
υστέρηση σε σύγκριση με άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μας χρειάζονται
συνεπώς απαντήσεις σε μια σειρά από προβλήματα που τώρα διαπερνούν, πολύ
συχνά, εγκάρσια τα πολιτικά κόμματα. Η απάντηση π.χ. στο ερώτημα για το ποια
είναι η «αριστερή» τοποθέτηση ως προς την παγκοσμιοποίηση, δεν είναι καθόλου
εύκολη. Χρειάζεται μια πολύ πιο ελκυστική και εκλεπτυσμένη απάντηση, τόσο στο
ζήτημα αυτό όσο και σε ζητήματα όπως η βιοτεχνολογία, τα ναρκωτικά, η στάση
μας απέναντι στο φαινόμενο της θρησκείας και της υπαρξιακής αγωνίας, η στάση
μας απέναντι στη διαχείριση της γνώσης και το λεγόμενο «νοητικό κεφάλαιο» μέσα
σε μια «οικονομία της γνώσης».

Το πρώτιστο βέβαια καθήκον μιας σύγχρονης αριστερής στάσης είναι, κατά τη
γνώμη μου, η υπεράσπιση της πολιτικής ως προϋπόθεση για οτιδήποτε σχετίζεται
με τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και την κοινωνική συνοχή.

Μόνον που τώρα πρέπει να υπερασπιστούμε μία νέου τύπου πολιτική, χωρίς
διασφαλισμένους και μόνιμους «πελάτες».

Ιδεολογική φυσιογνωμία

Το ΠΑΣΟΚ ξεκίνησε με ένα γενετικό πλεονέκτημα: ως ένα κόμμα πολυσυλλεκτικό, ως
ένα κόμμα που μπορούσε να εκφράσει μια πλειοψηφική ροπή, ως ένα κόμμα που
μπορούσε να συνθέσει μια αντίληψη περί γενικού συμφέροντος, η οποία να
εμφανίζεται ισορροπημένη και δίκαιη. Σ’ αυτό βασίζεται η πολιτική του
ηγεμονία, η ικανότητά του να εκφράζει ένα πολύ μεγάλο εύρος, φαινομενικά
αντινομικών, κοινωνικών δυνάμεων.

Εάν δει όμως κανείς, με βάση τα πορίσματα των δημοσκοπήσεων, την κοινωνική
διαστρωμάτωση των δύο μεγάλων κομμάτων, τότε αυτή είναι λίγο-πολύ όμοια. Η
καθοριστική διαφορά εντοπίζεται όχι στην κατά κυριολεξία κοινωνική
αντιπροσωπευτικότητα, αλλά τελικώς στην ιδεολογική φυσιογνωμία των κομμάτων.
Στην κοινωνική παράσταση που προβάλλουν. Το ΠΑΣΟΚ έχει το πλεονέκτημα να
εμφανίζεται και να λειτουργεί ως ένα κόμμα που μπορεί να εκφράσει αυτή τη νέα
αντίληψη για το γενικό συμφέρον, αυτή τη δίκαιη ισορροπία, την ακέραιη
κοινωνία, που συμπεριλαμβάνει και την «κοινωνία της ασφάλειας» αλλά και την
«κοινωνία της ανασφάλειας».

Που συμπεριλαμβάνει και συγκεφαλαιώνει όλη την ελληνική κοινωνία. Αντίθετα, η
Νέα Δημοκρατία έχει τα ιδεολογικά χαρακτηριστικά ενός ταξικού κόμματος, που
ταυτίζεται με την εκπροσώπηση πολύ συγκεκριμένων κοινωνικών δυνάμεων, ακόμα
και όταν με νευρικό τρόπο επιχειρεί να παρουσιαστεί ως μια «λαϊκή» δήθεν
Δεξιά.

Πολιτική α λα καρτ

Η παλαιά, παραδοσιακή σχέση ανάμεσα στο κόμμα ως συλλογικό πολιτικό υποκείμενο
και τους πολίτες που έχουν μια δεδηλωμένη και αμετακίνητη κομματική στράτευση,
έχει προ πολλού τελειώσει. Τα κόμματα πλέον επικοινωνούν με τους πολίτες
διαρκώς, σε καθημερινή βάση, διαμορφώνοντας μια πολιτική που είναι, σε μεγάλο
βαθμό, πολιτική a la carte.

Ο πολίτης επιλέγει προτάσεις, απόψεις, θέσεις και προγράμματα που προτείνει
ένα πολιτικό κόμμα. Όλο και λιγότερο υιοθετεί συνολικά ένα κόμμα με τη μορφή
μιας ιδεολογικής και πολιτικής «επιλογής ζωής».

Πρέπει συνεπώς να χειριστούμε ιδεολογικά και πολιτικά, με προσοχή και
αποτελεσματικότητα, αυτή τη νέα κατάσταση της πολιτικής a la carte. Εδώ
εντοπίζεται κυρίως το πρόβλημα της πολιτικής αντιπροσωπευτικότητας, δηλαδή της
ικανότητας των κομμάτων να εκφράζουν συγκεκριμένες κοινωνικές δυνάμεις. Γιατί
αυτή καθαυτή η έννοια της «κοινωνικής δύναμης» είναι μια έννοια η οποία
εμπεριέχει, όπως ήδη τονίσθηκε, άπειρες αποχρώσεις.

Αυτά όλα επιβάλλουν ­ ιδίως για τα κόμματα της ευρωπαϊκής Αριστεράς ­ μια
στάση εξαιρετικά προσεκτική, επεξεργασμένη και επώδυνη, γιατί τίποτα δεν είναι
ασφαλές και σίγουρο. Όλα κρίνονται καθημερινά. Η σχέση πολιτικής νομιμοποίησης
που συνδέει εμάς, ως κόμμα, ως κυβέρνηση, ως πρόσωπα, με τους πολίτες είναι
μια σχέση η οποία μπορεί να διαρραγεί ανά πάσα στιγμή. Δεν υπάρχει συνεπώς
τίποτα κρισιμότερο γι’ αυτό που λέγεται σύγχρονη αριστερή και προοδευτική
αντίληψη αιώνα, από αυτή τη συνείδηση της λεπτότητας που υπάρχει στη σχέση
πολιτικής νομιμοποίησης. Όλα κρέμονται από μια κλωστή και πρέπει ανά πάσα
στιγμή να είμαστε σε θέση όχι απλά και μόνο να διατηρήσουμε, αλλά και να
ενισχύσουμε αυτή μας τη σχέση πολιτικής νομιμοποίησης με την κοινωνία των
πολιτών. Εάν μείνουμε εγκλωβισμένοι στη συγκυρία, εγκλωβισμένοι σε μια
συμβατική προσέγγιση των πολιτικών πραγμάτων, τότε εν μέρει μόνο μπορούμε να
ανταποκριθούμε σε αυτές τις νέες απαιτήσεις μιας πολιτικής a la carte.

Διαρκείς υπερβάσεις

Είμαστε άρα υποχρεωμένοι να κάνουμε διαρκείς υπερβάσεις. Είμαστε υποχρεωμένοι
διαρκώς να μεταφέρουμε τη συζήτηση από την «πολιτική των γεγονότων» στην
«πολιτική των καταστάσεων». Χρειαζόμαστε πολιτικές θέσεις, που να διαθέτουν
αυτό το νέο στοιχείο.

Εάν, λοιπόν, θέλουμε να διατηρήσουμε το προβάδισμα και την πρωτοβουλία των
κινήσεων στο πολιτικό σκηνικό, εάν θέλουμε να μετατρέψουμε τη συγκυρία σε
πλεονέκτημα, τότε πρέπει όχι απλά και μόνο να προβάλλουμε και να
υπερασπιζόμαστε το πλούσιο κυβερνητικό μας έργο, αλλά να το ανυψώνουμε σε ένα
επίπεδο στο οποίο να διατηρούνται πάντοτε ζωντανά αυτά τα ιδεολογικά,
αισθητικά και ηθικά στοιχεία στα οποία αναφέρθηκα.

Και για να μη φαίνονται όλα αυτά συμβατικά και αδρανή, πρέπει συνεχώς να
προσθέτουμε νέες απαντήσεις σε νέα ερωτήματα που ξέρουμε ότι απασχολούν σε
βάθος την κοινή γνώμη. Ή, για να το πω διαφορετικά, εάν θέλουμε να
υπερασπιστούμε την Πολιτική, τότε πρέπει να γνωρίζουμε ότι πολιτικό είναι
οτιδήποτε έχει δημόσιο ενδιαφέρον. Άρα, οτιδήποτε έχει κοινωνικό ενδιαφέρον. Η
Πολιτική μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της και έτσι να υπερασπιστεί και την
Δημοκρατία συνολικά, μόνο όταν διευρύνει διαρκώς το αντικείμενό της και το
πεδίο της. Η Πολιτική σε σχέση με την κοινωνία είναι σαν τον ατμοσφαιρικό
αέρα.

Τείνει να καταλάβει το σύνολο των κοινωνικών φαινομένων, των κοινωνικών
προβλημάτων, των κοινωνικών διεργασιών.

Αν τα κόμματα και οι άλλοι πολιτικοί θεσμοί δεν έχουν την ικανότητα παραγωγής
πολιτικού λόγου σε επαρκή ποσότητα και ποιότητα, τότε βεβαίως δεν μένει κενό.
Το κενό το καλύπτουν κάποιοι άλλοι.

Είτε τα μέσα ενημέρωσης που υποκαθιστούν τα πολιτικά κόμματα στον ρόλο τους να
καθορίζουν τις προτεραιότητες και να συναιρούν τις επιμέρους θέσεις σε μια
συνολική πρόταση για το γενικό συμφέρον, είτε άλλοι θύλακες εξουσίας που
επίσης παράγουν δημόσιο λόγο.

Χωρίς να υπόκεινται όμως σε πολιτικό και δημοκρατικό έλεγχο. Η πρώτη συνεπώς
προϋπόθεση για να είναι κανείς αριστερός στον 21ο αιώνα είναι να μπορεί να
υπερασπιστεί την Πολιτική.

Και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η επόμενη Βουλή δεν είναι απλά και μόνον η Βουλή
που θα ξεκινήσει την πορεία μέσα στη μετά-ΟΝΕ εποχή, είναι και μια Βουλή
αναθεωρητική, η οποία μπορεί να αλλάξει σε εντυπωσιακό βαθμό το θεσμικό
πλαίσιο του δημόσιου βίου.

Έχουμε συνεπώς την υποχρέωση όλα αυτά να τα συνθέσουμε σε έναν πολιτικό λόγο
νέου τύπου, ο οποίος από κάθε άποψη πρέπει να αναδύει την αίσθηση της
πρωτοτυπίας.

Αυτό είναι άλλωστε το πιο μεγάλο στοίχημα: για να έχεις μια διαρκή σχέση με το
κοινωνικό σου ακροατήριο, πρέπει στοιχειωδώς να κρατάς το ενδιαφέρον του.

Και το ενδιαφέρον δεν το κρατάς με διαπληκτισμούς, με μεμψιμοιρίες, με
μικρότητες. Το κρατάς με υπερβάσεις και γενναιοδωρίες. Αυτό είναι το μεγάλο
στοίχημα για το ΠΑΣΟΚ του 21ου αιώνα και σ’ αυτό πρέπει να απαντήσουμε.