ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ «Νέος Ευρωπαϊκός Μεσαίωνας»

Πέρα από τους πανηγυρισμούς της ένταξης της χώρας μας στην ΟΝΕ, τις
διάφορες φάσεις «κλειδώματος» και τη γενική ευφορία για τη σίγουρη επιτυχία
και πρόοδο στη μετά ΟΝΕ εποχή, υπάρχουν σοβαροί προβληματισμοί και επιφυλάξεις
για τους όρους και την έκβαση του σημαντικού εγχειρήματος της Ευρωπαϊκής
Ένωσης.

Σήμερα ζούμε σε μια εποχή διαρκών μετασχηματισμών των σχέσεων μεταξύ των
εθνικών κρατών της Ευρώπης, ανάμεσα στα εθνικά κράτη και τους νεοσύστατους
ευρωπαϊκούς ή υπερεθνικούς θεσμούς, των σχέσεων τέλος ανάμεσα στο εθνικό,
περιφερειακό και αστικό επίπεδο. Οι μετασχηματισμοί αυτοί θα πρέπει να
κατανοηθούν ως διαρκείς διαπραγματεύσεις με εντάσεις, αντιπαραθέσεις,
συγκρούσεις και συναινέσεις με αβέβαιο αποτέλεσμα, τουλάχιστον ως προς τις
μορφές και τον χαρακτήρα που θα έχει η θεσμική μεταρρύθμιση: Ευρώπη της
πολλαπλής γεωμετρίας, πολυεπίπεδη διακυβέρνηση, ολοκλήρωση a la carte κ.ά. Το
μόνο βέβαιο είναι ο στόχος της ολοκλήρωσης της ενιαίας αγοράς και της
νομισματικής ένωσης ενώ απουσιάζουν ή υστερούν οι διαδικασίες πολιτικής
ολοκλήρωσης της Ευρώπης.

Η κυριαρχία του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού και της απορρύθμισης που
διατρέχει όλο το ευρωπαϊκό εγχείρημα δίδει έμφαση στην απελευθέρωση των αγορών
από όλες τις μορφές προστατευτισμού, στον ανταγωνισμό και στην
επιχειρηματικότητα, αδυνατώντας να προωθήσει ουσιαστικές ρυθμίσεις για την
αντιμετώπιση του δημοκρατικού ελλείμματος, της ανεργίας και των νέων
κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων που δημιουργούνται. Ο αγώνας δρόμου για
να εξασφαλιστούν τα κριτήρια της ονομαστικής σύγκλισης (πληθωρισμός, δημόσιο
χρέος, ελλείμματα) πριν και μετά την ΟΝΕ, υποβαθμίζει τα ουσιαστικά προβλήματα
της πραγματικής σύγκλισης και τον στόχο της οικονομικής και κοινωνικής
συνοχής.

Στο επίπεδο των πολιτικών θεσμών, διαπιστώνουμε μετασχηματισμούς στην κατανομή
της εξουσίας καθώς και νέες σχέσεις διαπλοκής των πολιτικών θεσμών με τα
οικονομικά συμφέροντα. Πολλοί μιλούν για «αυξανόμενη πολυπλοκότητα» του
ευρωπαϊκού δημόσιου χώρου ενώ διίστανται οι απόψεις ως προς τα χαρακτηριστικά
των νέων μορφών διακυβέρνησης, αν δηλαδή επικεντρώνονται γύρω από το
«έθνος-κράτος» ή αν πρόκειται για «πολυεπίπεδες» μορφές διακυβέρνησης. Έτσι
ορισμένοι σπεύδουν αβασάνιστα να διαπιστώσουν το τέλος του «έθνους-κράτους»,
προς όφελος των χαμηλότερων επιπέδων διακυβέρνησης (πόλεις, περιφέρειες) αλλά
και των ευρύτερων υπερεθνικών. Ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι στη νέα εποχή της
«χωρικής διακυβέρνησης της Ευρώπης» αναπτύσσονται δίκτυα συνεργασίας δημόσιου
και ιδιωτικού τομέα με άξονα τις πόλεις και τις περιφέρειες.

Επιστροφή της Ευρώπης στον Μεσαίωνα, λοιπόν; Όχι, βέβαια, διότι στον Μεσαίωνα
υπήρχαν άλλου τύπου ισχυροί προστατευτισμοί και φραγμοί ανάμεσα στις
διαφορετικές εδαφικές κυριαρχίες. Ο χώρος ήταν ετερογενής και διασπασμένος και
ομογενοποιείται μέσα από τη σύσταση των εθνικών κρατών και τη διεύρυνση της
καπιταλιστικής αγοράς. Σήμερα με την ολοκλήρωση της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς
και της ΟΝΕ, η οποιαδήποτε ενδυνάμωση της περιφέρειας ή της πόλης γίνεται μέσα
σ’ αυτή τη χωρίς φραγμούς διευρυμένη αγορά, ακόμη και όταν παίρνει μορφές
χωριστικών τάσεων σχετικής αυτονομίας από τα εθνικά κράτη (όπως η πρόσφατη
συγκρότηση Κοινοβουλίων στη Σκωτία και την Ουαλία). Αν αναζητούσαμε κάτι
αντίστοιχο με τον Μεσαίωνα, που το οικονομικό στοιχείο υπήρχε «εν τη
αναμείξει» με την πολιτική (παρά το γεγονός ότι σε τέτοιες αναλογίες είναι
παρακινδυνευμένες) είναι η νέα διαπλοκή της πολιτικής με την οικονομία.

Στο πλαίσιο αυτό θα πρέπει να δούμε τις δοκιμαζόμενες νέες μορφές χωρικής
διακυβέρνησης στην Ευρώπη, στις περιφέρειες και τις πόλεις. Βασικό
χαρακτηριστικό τους είναι η εμπλοκή του ιδιωτικού τομέα σε πεδία των δημοσίων
πολιτικών (π.χ. υποδομές, παιδεία, υγεία, στέγαση κ.ά.) που πριν ασκούνταν
αποκλειστικά ή κατά προτεραιότητα από την τοπική αυτοδιοίκηση ή το κράτος.
Πρόκειται στην πραγματικότητα για μια ανασύνταξη της σχέσης κεντρικού-τοπικού
σε όλα τα γεωγραφικά επίπεδα, που σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει υποβάθμιση
του εθνικού κράτους αλλά ανασύνθεση του ρόλου του. Διότι ταυτόχρονα με την
τάση αποκέντρωσης αρμοδιοτήτων και πόρων προς τους τοπικούς θεσμούς, έχουμε
και τάσεις αυξανόμενης ισχυροποίησης του κεντρικού επιπέδου (εθνικό,
υπερεθνικό) που αναλαμβάνει νέους κανονιστικούς ρόλους, π.χ. όσον αφορά τον
έλεγχο και τη διαμόρφωση των προϋποθέσεων άσκησης πολιτικών.

Και εδώ επανατίθεται στο κέντρο της συζήτησης το αίτημα της πολιτικής
ολοκλήρωσης της Ευρώπης και της δημοκρατικής συμμετοχής των πολιτών που θα
αμβλύνει τους αποκλεισμούς και τις διακρίσεις και θα αντισταθμίσει τις
αρνητικές συνέπειες της μονομερούς οικονομικής ολοκλήρωσης.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.