ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Αισιοδοξία

«Ας υποθέσουμε πως δεν έχουμε φθάσει στην άβυσσο του νου… Ας υποθέσουμε
πως για να μας δεχθεί κάποια λαίδη τρυφερά, έδιωξε τους υπηρέτες της oλημέρα».

Κ. Καρυωτάκης (Μάιος 1928)

Αισιοδοξία: Μπορεί στην εποχή μας να διογκώνονται όσο ποτέ άλλοτε οικονομικές
και πολιτιστικές ανισότητες, εξαθλίωση και κοινωνικοί αποκλεισμοί, ακόμη και
στο κέντρο του δυτικού κόσμου, όμως ίσως η πολιτική απέκτησε ηθικό υπόβαθρο.
Όταν το σύνολο των Ευρωπαίων σοσιαλιστών, ομού με τον Αμερικανό πρόεδρο
ομνύουν στην ηθική και τον ανθρωπισμό, ίσως θα έπρεπε να αισθανόμαστε
ικανοποίηση. Όταν το ΝΑΤΟ εγκαθίσταται παγκόσμιος φρουρός ανθρωπίνων
δικαιωμάτων, ίσως θα έπρεπε να κάνουμε τούμπες ευτυχίας ως τον ουρανό. Όταν η
Αμερική καταξιώνεται ως φύλακας της παγκοσμιοποίησης, δημοκρατίας, διαφάνειας
των θεσμών κάθε χώρας ανά την υφήλιο, ίσως θα έπρεπε ν’ αγαλλιούμε. Μπορεί
στην εποχή μας να πέφτουν σ’ αχρησία οι προϋπάρξαντες μηχανισμοί εθνικής και
παγκόσμιας σταθεροποίησης, μπορεί το διεθνές και εθνικό θεσμικό σύστημα να
έχει σήμερα λησμονηθεί ακόμη και σαν έννοια, όμως ανθρωπιστική αρωγή
διοχετεύεται προς τα θύματα σε παγκόσμια κλίμακα: ίσως αυτό θα έπρεπε να μας
γεμίζει με αισιοδοξία. Όταν πολυεθνικές επιχειρήσεις αλτρουιστικά προωθούν την
παγκοσμιοποίηση προς το συμφέρον των λιγότερο αναπτυγμένων χωρών, ίσως αυτό θα
έπρεπε να μας συγκινεί. Η Θάτσερ είχε ήδη προαναγγείλει με πουριτανική
καθαρότητα: «Καλύτερα υγιής οικονομία του καθαρού κέρδους με αυξημένο ηθικό
χρέος, παρά σύγχυση της οικονομίας με την ηθική, που οδηγεί σε οικονομική
χρεοκοπία».

Αμφιβολία: Είναι άραγε πεισιθάνατος πεσιμισμός η προτίμηση των αντικειμενικών
κριτηρίων έναντι των υποκειμενικών; Ο Μεσαίωνας είχε βασισθεί στην αυθαιρεσία
της «επιεικούς κρίσης» (equitas) κατά το δοκούν του ισχυρού, ενώ η νεώτερη
εποχή εθέσπισε αντικειμενικούς κανόνες που ονομάζονται «νόμοι». Το τέλος του
20ού αιώνα βλέπει ν’ αμφισβητείται το διεθνές δίκαιο ως «ξεπερασμένο», το
δίκαιο της εργασίας ως «ανίσχυρο», τα κοινωνικά δικαιώματα ως «αναχρονιστικά»,
η δημοκρατία ως «δημαγωγία» και «λαϊκισμός». Τα αντικειμενικά κατοχυρωμένα
δικαιώματα των πολιτών ανακηρύσσονται σήμερα «αρχαϊκά», ενώ το κενό καλύπτεται
αναπάντεχα από ηθικολογία μεγάλης εκτάσεως. Οι λαϊκές τάξεις διεκδικούν πάντα
κανόνες αντικειμενικής ισχύος και σταθερότητα, ενώ η άρχουσα τάξη οραματίζεται
«ηθική», δηλαδή υποκειμενισμό, ευελιξία και ασυδοσία. Όταν το θέμα των
«ανθρωπίνων δικαιωμάτων» υποκαθίσταται σήμερα σε όλα τα ζητήματα λειτουργίας
των δημοκρατικών θεσμών, όταν το πρότυπο γενικευμένης κοινωνικής «ευελιξίας»
και αστάθειας υποκαθίσταται σήμερα στην επιδίωξη σταθερότητος των κοινωνικών
και οικονομικών σχέσεων, τότε πιθανότερο είναι ότι ο 21ος αιώνας πλησιάζει
στον Μεσαίωνα παρά ότι απομακρύνεται από αυτόν, ότι η ιστορία μάλλον
οπισθοδρομεί παρά προοδεύει.

Ρεαλισμός: Ορισμένοι σπεύδουν σήμερα ν’ απονείμουν εύσημα στην αντικειμενική
λειτουργία του καπιταλισμού, περιορίζοντας το σκάνδαλο στην «ηθική» και
«ανθρώπινη» πλευρά. Υπενθυμίζεται ακόμη ότι ο 20ός αιώνας γλίτωσε από
ακρότητες, καταλήγοντας στη μέση οδό. Όμως οι ακρότητες των άκρων προκύπτουν
πάντα από τις ακρότητες της μέσης οδού. Η κρυφή ιδεολογία της μέσης οδού
παραμένει πάντοτε πιο βαθιά και διαβρωτική από τους στιγμιαίους πειρασμούς των
άκρων. Οι σημερινές κοινωνίες απειλούνται όχι τόσο από «ηθικά παραπτώματα» όσο
κυρίως από κοινωνικές πληγές που εκ των άνω ανοίγουν και ραγδαία
κακοφορμίζουν, λόγω ασυγχώρητης βουλιμίας, απερισκεψίας και ελαφρότητος των
«ανώτερων» τάξεων. Το πρόβλημα του επερχόμενου αιώνα δεν θα είναι ηθικό και
ψυχολογικό, αλλά κοινωνικό, υλικό και αντικειμενικό. Τα πρότυπα ρήξης στον 21ο
αιώνα θ’ αναφέρονται όχι τόσο σε ιδεολογίες και ηθικά οράματα, όσο κυρίως σε
ελάχιστα δικαιώματα επιβίωσης, ταυτότητος, αξιοπρέπειας και δημοκρατικής
μεθόδου. Ο μινιμαλισμός δεν απαλύνει την κοινωνική δυσφορία, αλλά την
επεκτείνει. Η ιστορία δεν διακρίνει καλές και κακές προθέσεις, αλλά
δημοκρατικές και μη διαδικασίες και μεθόδους. Πέραν της αισιοδοξίας και της
απαισιοδοξίας των αισθημάτων, θεμελιακή εστία ανησυχίας παραμένει η
αντικειμενική διαδρομή των κοινωνιών, με κατάληξη βασίμως προβλεπτή.