ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Ο Γεώργιος Παπανικoλάου όπως τον είδε ο φακός της περίφημης φωτογράφου
Nelly’s. Στο Πανεπιστήμιο Cornell της Νέας Υόρκης, όπου εργάστηκε 47 ολόκληρα
χρόνια, διετέλεσε από το 1935 έκτακτος καθηγητής της Κλινικής Ανατομικής και
από το 1957, ομότιμος καθηγητής της ίδιας έδρας. Χρημάτισε επίσης σύμβουλος
της Κλινικής Προλήψεως του Καρκίνου του πρώτου παγκοσμίως αντικαρκινικού
νοσοκομείου του κόσμου, του Memorial Hospital της Νέας Υόρκης

Ο εικοστός αιώνας αποτελεί τον αιώνα των μεγάλων ανακαλύψεων στη θεραπευτική
αντιμετώπιση ποικίλων ασθενειών. Τα αντιβιοτικά, τα ορμονικά σκευάσματα, τα
χημειοθεραπευτικά φάρμακα, καθώς επίσης η ευρύτατη χρήση εμβολίων επέτρεψαν
την επιτυχή αντιμετώπιση πλήθους νοσημάτων, για μερικά μάλιστα από αυτά την
οριστική εκρίζωσή τους. Ωστόσο, βασικό δόγμα και της σύγχρονης θεραπευτικής
εξακολουθεί πάντοτε να παραμένει το ιπποκρατικό απόφθεγμα «κάλλιον το
προλαβάνειν του θεραπεύειν». Ο καρκίνος, που στη σύγχρονη εποχή έχει καταστεί
ιδιαιτέρως συχνός, βρέθηκε ενωρίς στο στόχαστρο των γιατρών του απερχόμενου
αιώνα, με σκοπό την προληπτική αντιμετώπισή του. Παράλληλα με την ενημερωτική
εκστρατεία για την αποφυγή έκθεσης των ατόμων, σε αποδεδειγμένους ή πιθανούς
καρκινογόνους παράγοντες, καταβάλλεται διεθνώς ευρείας κλίμακας προσπάθεια
ανίχνευσης προκαρκινικών ή πρώιμων καρκινικών αλλοιώσεων, με σκοπό τη ριζική
θεραπεία τους. Σε αυτόν ακριβώς τον τομέα διέπρεψε ο Έλληνας γιατρός Γεώργιος
Παπανικολάου, ο οποίος αναμφισβήτητα αποτελεί όχι μόνον τον διασημότερο
Νεοέλληνα ιατρό, αλλά και μία από τις πλέον σημαντικές επιστημονικές
προσωπικότητες του εικοστού αιώνα. Γεννήθηκε στην Κύμη Ευβοίας το 1883. Υπήρξε
γόνος σημαντικής οικογένειας, που είχε ήδη αναδείξει επιστήμονες (ο πατέρας
του ήταν γιατρός και βουλευτής Καρυστίας). Γρήγορα έδειξε δείγματα εξαιρετικής
ευφυΐας. Το 1898, σε ηλικία μόλις 15 ετών, εγγράφεται στην Ιατρική Σχολή του
Πανεπιστήμιου Αθηνών, της οποίας έμελλε να αποβεί ο πλέον ονομαστός απόφοιτος.
Παράλληλα με τις πανεπιστημιακές σπουδές του μελετούσε μουσική (έπαιζε βιολί),
ξένες γλώσσες, φιλοσοφία και λογοτεχνία. Ήταν τότε εποχή έξαρσης του γλωσσικού
ζητήματος. Η προσχώρησή του στις τάξεις των δημοτικιστών υπήρξε η αφορμή να
γνωριστεί με τους πλέον σημαίνοντες από αυτούς, γεγονός που επηρέασε βαθιά τη
σκέψη του. Επηρεασμένος επίσης από τις απογοητεύσεις του βουλευτή πατέρα του,
καθώς και από τον σπουδαγμένο στη Γερμανία νονό του Στέφανο Κωνσταντινίδη,
απορρίπτει την ιδέα να ασκήσει την ιατρική στον τόπο του. Ονειρεύεται για τον
εαυτό του σπουδές και σταδιοδρομία στο εξωτερικό. Προικισμένος με ισχυρή
θέληση που την ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο τα φιλοσοφικά βιβλία που διάβαζε,
ιδιαιτέρως μάλιστα το «Τάδε έφη Ζαρατούστρας» του Νίτσε, φεύγει το 1907 για
σπουδές στη Γερμανία. Επιλέγει τον κλάδο της Βιολογίας, που ανταποκρίνεται
περισσότερο στα ενδιαφέροντά του και μεταβαίνει στην Ιένα ­ πρώτο σταθμό της
μετεκπαίδευσής του ­ όπου θα παρακολουθήσει τα μαθήματα του καθηγητή Ερνέστου
Χαίκελ, ινδάλματος των φοιτητικών χρόνων του. Το 1908 θα συνεχίσει τις σπουδές
του στο Freiburg και τέλος στο Μόναχο, όπου το 1910 θα του απονεμηθεί ο τίτλος
του Διδάκτορα της Φιλοσοφίας για την εργασία του «Περί των συνθηκών της
διαφοροποιήσεως του φύλου των Δαφνιδών».

Η «γερμανική περίοδος» της ζωής τού Γ. Παπανικολάου υπήρξε και αυτή εποχή
αναζητήσεων και φιλοσοφικού στοχασμού. Με τους φίλους του Αλέξανδρο Δελμούζο
και Γ. Σκληρό, τον γνωστό λογοτέχνη Κωνσταντίνο Χατζόπουλο, που επίσης
βρισκόταν εκείνα τα χρόνια στη Γερμανία και τον Μ. Ζαβιτσιάνο, ο Γ.
Παπανικολάου συγκροτεί βραχύβια σοσιαλιστική ομάδα. Σταθερός υπέρμαχος του
δημοτικισμού, που τότε ταυτιζόταν με ριζοσπαστικές αντιλήψεις για την πολιτική
και την επιστήμη, δημοσιεύει ενυπόγραφο άρθρο στο αθηναϊκό περιοδικό «Ο
Νουμάς» (φύλλα 319 έως 321 του 1908). Το εν λόγω άρθρο που έφερε τον τίτλο
«Για τον εγωισμό και τους εγωιστάς» αποτελεί κατά κάποιο τρόπο
απάντηση σε κείμενο που είχε δημοσιευθεί σε προηγούμενο φύλλο με τίτλο
«Εγωισμός ή αγάπη;». Το άρθρο παρουσιάζει ενδιαφέρον διότι μαρτυρεί τις τότε
αντιλήψεις και τις πνευματικές αναζητήσεις του μετέπειτα διάσημου ερευνητή.
Γρήγορα όμως και αφού γνώρισε διάφορα φιλοσοφικά ρεύματα αποφασίζει να
αφιερωθεί στη βιολογική έρευνα, την οποία θα καταστήσει σκοπό της ζωής του.
Γράφει ο ίδιος στον πατέρα του: «Δεν είμαι πλέον ονειροπόλος. Η επιστήμη με
άρπαξε από τα χέρια του Νίτσε. Πατώ απάνω σε έδαφος στερεό…».

Στη Γερμανία ο Παπανικολάου αγάπησε την έρευνα και εξοικειώθηκε με τις
εργαστηριακές μεθόδους. Συνήθισε τη σκληρή προσπάθεια και έλαβε την απόφαση να
αφοσιωθεί πλήρως στο έργο του. Όπως γράφει η ανιψιά του Μαρία Κόκκορη, «τα
χρόνια της Γερμανίας σφράγισαν βαθύτατα την προσωπικότητά του κι είχαν
καθοριστική επίδραση στο σύστημα εργασίας, στους σκοπούς και στα εσωτερικά
βιώματά του».

Το όνομα του Γ. Παπανικολάου έχει άρρηκτα πλέον συνδεθεί με την πρώιμη διάγνωση και την πρόληψη του καρκίνου. Το εικονιζόμενο γραμματόσημο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής εκδόθηκε προς τιμήν του το 1978. Στην Ελλάδα η μορφή του απεικονίζεται στο δεκαχίλιαρο

Αποφασισμένος πλέον να φύγει για μόνιμη εγκατάσταση στο εξωτερικό, παντρεύεται
το 1910 τη Μάχη Μαυρογένους, γόνο της γνωστής ιστορικής οικογένειας της
Μυκόνου, που δέχθηκε να μοιραστεί μαζί του τις στερήσεις και τις δυσκολίες που
τους ανέμεναν. Πράγματι σε όλη την υπόλοιπη ζωή της η Μάχη στάθηκε απολύτως
αφοσιωμένη στο έργο του, πιστή σύντροφος και απαράμιλλη συνεργάτιδα. Οι
νεόνυμφοι φεύγουν για το Μονακό, όπου ο Γιώργος εργάζεται ένα χρόνο στο εκεί
Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο και στο φυσιοδιφικό σκάφος «Hirondelle». Λίγο μετά
τον θάνατο της μητέρας του επιστρέφει στην Ελλάδα για να αναχωρήσει σύντομα
στη Γερμανία, έπειτα από υπόδειξη του καθηγητή Αποστολίδη, προκειμένου να
ισχυροποιήσει την υποψηφιότητά του για τη θέση έκτακτου καθηγητή της
Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα αντιμετωπίζει
νέες δυσκολίες. Ξεσπούν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, στη διάρκεια των οποίων
υπηρέτησε ως έφεδρος ανθυπίατρος. Οι περιγραφές των Ελληνοαμερικανών εθελοντών
για τις Ηνωμένες Πολιτείες και οι διαβεβαιώσεις τους για τις ευκαιρίες που
προσφέρονταν εκεί, τον ωθούν στην αμετάκλητη απόφαση να αναζητήσει στη μεγάλη
υπερατλαντική χώρα το μέλλον του.

Παρά τις πιέσεις του καθηγητή Μηλιαράκη που διαμαρτυρόταν ότι θα αφήσει «την
πατρίδα του ορφανή», ο Παπανικολάου μαζί με τη γυναίκα του αναχωρεί το 1913
για τη Νέα Υόρκη. Έχει μόλις 250 δολάρια στις τσέπες του. Εκεί ο πρώτος καιρός
υπήρξε εξαιρετικά δύσκολος.

Αναγκάσθηκαν να μετέλθουν ποικίλα χειρωνακτικά επαγγέλματα, μέχρις ότου
εκείνος επιτύχει διορισμό σε θέση παρασκευαστή στο Παθολογοανατομικό
Εργαστήριο του New York Hospital. Το αμέσως επόμενο έτος (1914) προσλαμβάνεται
στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Cornell της Νέας Υόρκης, όπου το 1916
προάγεται σε επιμελητή (instructor) της ανατομικής. Ο δρόμος για τη μετέπειτα
εκπληκτική σταδιοδρομία του στην επιστημονική έρευνα έχει πλέον ανοίξει.
Μελετά τα κύτταρα που έχουν αποφολιδωθεί (αποπέσει) από τα τοιχώματα στον αυλό
του κόλπου κατωτέρων θηλαστικών και διαπιστώνει πλήρη αντιστοιχία των
μεταβολών της μορφολογίας των εν λόγω κυττάρων με τις περιοδικές μεταβολές της
λειτουργίας των ωοθηκών και κατ’ επέκταση των φάσεων του ορμονικού κύκλου. Η
εκ μέρους της επιστημονικής κοινότητας ευμενής υποδοχή των ερευνητικών
αποτελεσμάτων του, ωθεί τον Παπανικολάου στη λεπτομερή μελέτη και των
καταμηνίων μεταβολών του κόλπου της γυναίκας. Πράγματι το 1920, με εθελοντικά
προσφερθέν υποκείμενο πειραματισμού τη γυναίκα του, η οποία κατά σύμπτωση είχε
απολύτως κανονικό κύκλο, αρχίζει νέα σειρά μελετών. Η μέθοδός του ήταν απλή
και ανώδυνη. Όπως είχε ήδη κάνει και με το πειραματικό υλικό του, περισυνέλεγε
κύτταρα από τον αυλό του κόλπου, τα επίστρωνε σε γυάλινα πλακίδια, και αφού τα
χρωμάτιζε με δικής του επινοήσεως χρωστική μέθοδο (ΡΑΡ STAIN), μελετούσε
επισταμένως τις μεταβολές, τις οποίες παρουσίαζαν υπό την επίδραση των ορμονών
που εκκρίνονταν από τις ωοθήκες.

Ο Γ. Παπανικολάου με τη γυναίκα του και άλλες συνεργάτιδές του. Κοντά του μαθήτευσαν, μεταξύ άλλων, και οι πρώτοι Έλληνες κυτταρολόγοι, όπως η αείμνηστη Λίνα Κουτήφαρη – Η σελίδα τίτλου του βιβλίου του «Διάγνωση του καρκίνου της μήτρας μέσω του κολπικού επιχρίσματος» που εκδόθηκε το 1943. Στο συγγραφικό έργο του Παπανικολάου, εκτός από τα 160 περίπου άρθρα του σε επιστημονικά περιοδικά, περιλαμβάνονται και πέντε βιβλία, τα οποία με την περιεκτικότητα του κειμένου τους και την απαράμιλλη εικονογράφησή τους αποτελούν βιβλία-σταθμοί, όχι μόνο για τον κλάδο της Κυτταρολογίας αλλά και για ολόκληρη την ιατρική βιβλιογραφία του 20ού αιώνα

Καρπός αυτών των μελετών υπήρξε η πλήρης καταγραφή και μικροσκοπική αναγνώριση
όλων των καταμηνίων μεταβολών του γυναικείου κόλπου, καθώς και εκείνων που
συνέβαιναν κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Τα κυτταρολογικά επιχρίσματα
αντικατόπτριζαν πιστά τις κυκλικές μεταβολές της στάθμης των ορμονών της
γυναίκας και αποδεικνύονταν εξαιρετικά ευαίσθητος δείκτης της λειτουργίας των
ωοθηκών της. Μια απλή αλλά άκρως σημαντική εξέταση ετίθετο σε εφαρμογή· η
κυτταρολογική εξέταση, που σήμερα φέρει παγκοσμίως το συγκεκομμένο όνομα του
επινοητή της (ΡΑΡ TEST), ενώ παράλληλα γεννιόταν ένας νέος κλάδος της ιατρικής
επιστήμης· η αποφολιδωτική κυτταρολογία. Ο Παπανικολάου, εξοπλισμένος πλέον με
την απαραίτητη πείρα, αλλά και απολύτως βέβαιος για την αξιοπιστία της μεθόδου
του, επεκτείνει τις μελέτες του και σε παθολογικές καταστάσεις του κόλπου και
του τραχήλου της μήτρας. Αφορμή στάθηκε η εκ μέρους τού οξυδερκούς ερευνητή
αναγνώριση καρκινικών κυττάρων σε κάποιο από τα χιλιάδες τραχηλικά επιχρίσματα
που εξέταζε με τη βοήθεια μικροσκοπίου. Εδιηγείτο ο ίδιος σχετικά γι’ αυτήν τη
μεγάλη στιγμή: «Η πρώτη παρατήρηση των καρκινικών κυττάρων στα τραχηλικά
επιχρίσματα απετέλεσε μία από τις πλέον συγκλονιστικές εμπειρίες της
σταδιοδρομίας μου». Αν και ο ίδιος αναρωτιόταν μετριοπαθώς «κατά πόσον όλες οι
ενέργειές μας, επιστημονικές και μη, κατευθύνονται αποκλειστικά και μόνον από
την ελεύθερη βούλησή μας ή μήπως επενεργούν και δυνάμεις που δεν μπορούμε ούτε
να κατανοήσουμε ούτε να ελέγξουμε», φαίνεται πως και στην προκείμενη περίπτωση
ίσχυσε η ρήση του Pasteur ότι «η τύχη ευνοεί τα γρηγορούντα πνεύματα». Ο
Παπανικολάου, που το 1923 είχε προβιβασθεί σε υφηγητή (assosiate professor),
αντελήφθη αμέσως την τεράστια κλινική σημασία των παρατηρήσεών του. Καθώς ο
καρκίνος του τραχήλου της μήτρας αρχίζει από την επιφάνεια του οργάνου, η
κυτταρολογική μέθοδός του θα επέτρεπε, εάν εφαρμοζόταν εγκαίρως, την εντελώς
πρώιμη ανίχνευσή του. Η έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου, όσο αυτός δεν ήταν
ακόμη ορατός ούτε παρουσίαζε κλινικά συμπτώματα, θα αποτελούσε γεγονός σωτήριο
για την πάσχουσα, μια και θα επέτρεπε τη ριζική θεραπεία του. Πλήρως
πεπεισμένος για την αξιοπιστία της μεθόδου του, καθώς μάλιστα οι
κυτταρολογικές διαγνώσεις του επιβεβαιώνονταν από τις ιστολογικές εξετάσεις
που ακολουθούσαν, ανακοινώνει το 1928 τη νέα διαγνωστική μέθοδο ανίχνευσης του
καρκίνου (New Cancer Diagnosis). Έγραφε σχετικώς ο Παπανικολάου:
«Ανευρίσκονται συχνά καρκινωματώδη κύτταρα στα επιχρίσματα του τράχηλου της
μήτρας, όπου είναι δυνατόν να αναγνωριστούν ευκολότερα από ότι σε ιστολογικές
τομές διότι είναι μεμονωμένα και παρουσιάζουν έκδηλες μορφολογικές
αλλοιώσεις». Δυστυχώς όμως η μέθοδός του δεν έτυχε ευμενούς υποδοχής.
Ιδιαιτέρως αρνητικοί υπήρξαν συνάδεφλοί του που είχαν την ίδια με αυτόν
ειδικότητα. Εδιηγείτο σχετικώς ο ίδιος ο Παπανικολάου: «Η προκαταρκτική,
σύντομη ανακοίνωση του 1928 δεν κατόρθωσε να πείσει τους συναδέλφους μου για
την πρακτική αξία της. Η κρατούσα άποψη, όπως εκφράστηκε από κορυφαίο
παθολογοανατόμο εκείνης της εποχής, ήταν ότι, εφόσον η βιοψία του τραχήλου της
μήτρας αποτελούσε σχετικώς εύκολη επέμβαση, η κυτταρολογική εξέταση
επιχρίσματος κυττάρων του ήταν περιττή». Κατόπιν τούτου ο Παπανικολάου
περιορίστηκε σχεδόν αποκλειστικώς επί μια δεκαετία, στη μελέτη των
κυτταρολογικών μεταβολών του γεννητικού συστήματος των θηλέων ατόμων, από τη
νεογνική μέχρι τη μετεμμηνοπαυσιακή φάση της ζωής τους, καθώς και με την
ανίχνευση ποικίλων ορμονικών διαταραχών. Το 1939, όμως, τα πράγματα άλλαξαν
ριζικά, καθώς το Πανεπιστήμιο Cornell απεφάσισε την επανεκτίμηση της
κυτταρολογικής μεθόδου του Παπανικολάου για την πρώιμη ανίχνευση του καρκίνου
του τραχήλου της μήτρας. Η προαιρετική εξέταση μεγάλου αριθμού γυναικών
απέδειξε την ορθότητα και την αξιοπιστία της μεθόδου. Η ανακοίνωση των
αποτελεσμάτων της έρευνας στη Γυναικολογική Εταιρεία της Νέας Υόρκης τον
Μάρτιο του 1941 προκάλεσε αίσθηση. Αποδεικνυόταν όχι μόνον η αξιοπιστία της
μεθόδου του Παπανικολάου, αλλά και ορισμένα καίριας σημασίας πλεονεκτήματά
της, με σπουδαιότερο εκείνο της πρώιμης και ως εκ τούτου έγκαιρης διάγνωσης
που επέτρεπε την πλήρη θεραπευτική αντιμετώπιση του καρκίνου. Η ώρα της
δικαίωσης και της παγκόσμιας καταξίωσης είχε φθάσει για τον Παπανικολάου. Το
ενδιαφέρον των επιστημόνων για τη μέθοδό του συνεχώς μεγάλωνε, ενώ η εφαρμογή
της και σε άλλα όργανα του σώματος διευρυνόταν γρήγορα, για να καθιερωθεί
διεθνώς. Σήμερα χάρη στην αξιοπιστία της, την ευκολία με την οποία λαμβάνεται
το υλικό της, τα απλούστατα μέσα που απαιτεί και το χαμηλό κόστος της,
αποτελεί μια από τις πλέον συχνά εκτελούμενες ιατρικές εξετάσεις, ακόμη και σε
φτωχές χώρες.

Ο Γ. Παπανικολάου (δεξιά) με τους φίλους του Αλέξανδρο Δελμούζο (κέντρο) και τον Γεώργιο Σκληρό στην Ιένα της Γερμανίας το 1910 – Ο Γ. Παπανικολάου με τη γυναίκα του λίγο πριν το θάνατό του στο Μαϊάμι της Φλώριδας

Το συγγραφικό έργο του Γεωργίου Παπανικολάου αποτελείται από 158 άρθρα και 5
συγγράμματα. Τα εν λόγω συγγράμματα, ιδιαιτέρως μάλιστα ο περίφημος
Άτλας Αποφολιδωτικής Κυτταρολογίας, χάρη στη μεστότητα του
κειμένου τους και την απαράμιλλη εικονογράφησή τους αποτελούν βιβλία-σταθμούς
όχι μόνο για τον κλάδο της κυτταρολογίας, αλλά και για ολόκληρη την ιατρική
βιβλιογραφία του 20ού αιώνα. Ο Παπανικολάου τιμήθηκε με πολλές διακρίσεις.
Προτάθηκε μάλιστα και για το βραβείο Nobel. Το Πανεπιστήμιο Cornell, στο οποίο
εργάστηκε συνεχώς επί μισό σχεδόν αιώνα και από το 1947 κατείχε τη θέση του
καθηγητή της κλινικής ανατομικής, τον ανεκήρυξε το 1957 ομότιμο καθηγητή της
ίδιας έδρας. Διετέλεσε επίσης σύμβουλος ιατρός (Consultant) του περίφημου
Memorial Hospital της Νέας Υόρκης. Η Αμερικανική Ακαδημία Τεχνών και
Επιστημών, η Ένωση των Αμερικανικών Ιατρικών Κολεγίων και η Αμερικανική
Αντικαρκινική Εταιρεία τού απένειμαν τιμητικά βραβεία. Το 1949 η Ιατρική Σχολή
του Πανεπιστημίου Αθηνών ονόμασε τον Παπανικολάου επίτιμο διδάκτορά της, ενώ η
Ακαδημία Αθηνών τον Νοέμβριο του 1957 τον ανεκήρυξε παμψηφεί επίτιμο μέλος
της. Σημειωτέον ότι υπήρξε ο πρώτος στον οποίο απονεμήθηκε η ανωτάτη τιμητική
διάκριση της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε το 1962 στο Μαϊάμι της Φλώριδας, όπου
είχε εγκατασταθεί από το προηγούμενο έτος, προκειμένου να οργανώσει το εκεί
καρκινολογικό ινστιτούτο, το οποίο μετά τον θάνατό του έλαβε το όνομά του
(Papanicolaou Cancer Research Institute). Μεταθανατίως του απενεμήθη και το
Βραβείο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Άνθρωπος με σπάνιο ήθος, σεμνότητα και
ανιδιοτέλεια, επικουρούμενος από τη γυναίκα του, που έκανε τον δικό του
εξαντλητικό τρόπο ζωής και δικό της, ευτύχησε να δει την πλήρη δικαίωση του
ακάματου μόχθου του. Είδε επίσης τις διαγνωστικές μεθόδους του και τις
τεχνικές του να εφαρμόζονται ευρύτατα σε παγκόσμια κλίμακα και χάρη σε αυτές
να σώζονται εκατομμύρια ζωές. Πενήντα χρόνια μακριά από την Ελλάδα παρέμεινε
Έλληνας για τον οποίο «οι ευγενείς παραδόσεις» της μητρικής χώρας αποτελούσαν
πάντοτε «την μεγαλυτέραν πηγήν εμπνεύσεως και ιδεολογίας». Οι Έλληνες πρέπει
να είμαστε περήφανοι που ο τόπος μας γέννησε αυτόν τον μεγάλο ιατρό του 20ού αιώνα.

* Ο Γ.Ν. Αντωνακόπουλος είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Διδάκτωρ
(PhD) Πανεπιστημίου Λονδίνου.