ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ιστορία με κεφαλαίο, ιστορία με μικρό

Η δημόσια σταδιοδρομία του Σπύρου Μαρκεζίνη αποτελεί χαρακτηριστικό
παράδειγμα ενός τρόπου θεώρησης και χρήσης της πολιτικής. Υπ’ αυτή την έννοια,
ο τελευταίος πρωθυπουργός του Παπαδόπουλου και προτελευταίος της χούντας δεν
«ατύχησε» ως πολιτικός, γιατί κατέχει στο λαϊκό αίσθημα τη θέση που
δικαιολογούν οι επιλογές του.

Είναι μεγάλος σήμερα ο πειρασμός, ένα τέταρτο του αιώνα μετά την πτώση της
δικτατορίας, να αποσυνδεθούν από το ψυχολογικό και συμβολικό βάρος της εποχής
ορισμένες ενέργειες και στάσεις των τότε πρωταγωνιστών των γεγονότων. Το 1973,
τη στιγμή που ο Μαρκεζίνης διορίζεται πρωθυπουργός από τον Παπαδόπουλο, η
χούντα κάθε άλλο παρά παραπαίει. Το Πολυτεχνείο μπορεί να βρίσκεται λίγους
μόνο μήνες μακριά, αλλά τίποτα δεν το προμηνύει, καθώς το καθεστώς, με τη
σταθερή υποστήριξη των Αμερικανών, έχει εξαπολύσει τη «θεσμική» του
αντεπίθεση, το τελευταίο ­ και, το ίδιο ελπίζει, τελειωτικό ­ όπλο στην
προσπάθεια να σταθεροποιηθεί χωρίς να αλλάξει: προετοιμάζεται και «ψηφίζεται»
το ψευδοσύνταγμα, που παρέχει στα χαρτιά τις ελευθερίες που το καθεστώς
αρνείται στον λαό στην πράξη, και αναζητείται το πρόσωπο-γέφυρα με την
προηγούμενη πολιτική εποχή τής, ταραγμένης έστω, νομιμότητας, ώστε να
ολοκληρωθεί η εντύπωση της δημοκρατικής επίφασης.

Ο Σπύρος Μαρκεζίνης δέχεται συνειδητά να παίξει αυτόν το ρόλο. Όποια και να
ήταν τα κίνητρά του ­ ένας άνθρωπος, πάντως, που είχε μεταβάλει την
αναμφισβήτητη οξύνοιά του στο κύριο επιχείρημα της πολιτικής του δικαίωσης δεν
μπορούσε παρά να αντιλαμβάνεται τις επιπτώσεις των συγκεκριμένων πράξεών του ­
με την αποδοχή του «αξιώματος» παρέχει στη χούντα το νομιμοποιητικό έρεισμα
που αναζητούσε και το οποίο κάλλιστα θα μπορούσε να είχε οδηγήσει, μέσα στο
γενικό κλίμα σιωπηρής παραίτησης και έλλειψης θάρρους, που σε πολύ μεγάλο
βαθμό χαρακτήριζε ­ όσο κι αν θέλουμε να το ξεχνάμε ­ τη στάση των πολιτών, σε
παγίωση του καθεστώτος.

Αποτελεί λοιπόν σήμερα όνειδος για το όνομα και τη μνήμη των λίγων που
πραγματικά αγωνίστηκαν κατά της χούντας και των παιδιών του Πολυτεχνείου που
θα σήμαιναν με το αίμα τους την ώρα της πραγματικής ανατροπής της, να λέγεται
ότι η Ιστορία θα μπορέσει ποτέ να κρίνει με επιείκεια μια τέτοια πράξη ­ έστω
κι αν η «πρωθυπουργία» ήταν σύντομη και ο ενδιαφερόμενος δεν μπόρεσε (δεν
πρόλαβε) να αντλήσει κανένα όφελος από αυτήν. Η απαξία έναντι του πολιτικού
Μαρκεζίνη ισοδυναμεί με την άρνηση να δεχθούμε ότι η πολιτική ενός προσώπου
μπορεί να διαχωρίζεται από την ηθική του στάση.

Η στάση μάλιστα αυτή απέναντι στα πράγματα ­ και ιδίως απέναντι στο
σημαντικότερο από αυτά, τη δημοκρατία ­ δεν μπορεί να θεωρηθεί τυχαία ή
μεμονωμένη. Γιατί και ολόκληρη η πρότερη καριέρα του Μαρκεζίνη στη δημόσια ζωή
της χώρας είχε ως κυρίαρχη τάση την υπηρέτηση προσωπικών φιλοδοξιών, που
έτρεφαν και, σε κάποιο βαθμό, δικαιολογούσαν οι ικανότητές του. Ακόμα και όταν
η τεχνοκρατική του επάρκεια οδηγούσε πράγματι σε συλλογική πρόοδο, όπως έγινε
με τη δέσμη των οικονομικών και δημοσιονομικών μεταρρυθμίσεων της διετίας 1952
– 1954 (που αποτελούν ουσιαστικά και τη μόνη, γι’ αυτό όχι επαρκή, αξίωση
δόξας του έναντι της Ιστορίας), το βήμα που ακολουθούσε αναδείκνυε τη δημόσια
πράξη ως εφαλτήριο ατομικής ανέλιξης. Η ίδρυση κόμματος, που από μια
πρωθύστερη ειρωνεία της μοίρας ονομάσθηκε «των Προοδευτικών», η σύμπραξη πρώτα
με την Ένωση Κέντρου και στη συνέχεια με την ΕΡΕ, η ανοχή στην κυβέρνηση των
αποστατών, μαρτυρούν για την ίδια συνεχή προσπάθεια διατήρησης στο προσκήνιο
μέσω συνύπαρξης με τους ισχυρούς και όχι μέσω υπηρέτησης αρχών. Η Ιστορία
οφείλει να εξαντλεί την δικαία αυστηρότητά της σε αυτούς που είχαν τα προσόντα
να προσφέρουν αλλά τους έλειψε η ψυχή.

Πόσο μάλλον που η ψυχική ευαισθησία επιβιώνει στη στάση ζωής πολλών Ελλήνων,
από αυτούς που θα ονομάζαμε «ανώνυμους». Την ίδια ημέρα με τον Μαρκεζίνη, αλλά
εβδομήντα χρόνια μικρότερος, πέθαινε από το ίδιο του το χέρι ένας νέος που δεν
θέλησε να κηλιδώσει την προσωπική του ιστορία με τη σκιά της άρνησης του
χρέους απέναντι στο ιδανικό της φιλίας.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.