ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, το ζήτημα της εκπαίδευσης αποτέλεσε
ένα πεδίο πάνω στο οποίο διασταυρώθηκαν κυρίαρχα συστήματα ιδεών και
συμπεριφορών της ελληνικής κοινωνίας. Κατά την ίδια περίοδο, το ζήτημα αυτό
συνδέθηκε αμετάκλητα με το γλωσσικό και δέχθηκε ως εκ τούτου τις βαθιές
αναταράξεις που δημιούργησε η βαθμιαία και ομόχρονη ανάπτυξη του
δημοτικιστικού κινήματος.

Πράγματι, ο δημοτικισμός, κατά την ώρα της συναρμογής του με την εκπαίδευση,
διαπλάθεται σ’ ένα χώρο μέσα στον οποίον αναπτύσσονται ιδιαίτερες συνθήκες
παραγωγής λόγου και δράσης: πρόκειται για τις συνθήκες εκείνες που θα
μεταβάλουν τους λόγιους και τους καλλιτέχνες σε απόστολους ιδεών, δηλαδή, σε
διανοούμενους. Αν θεωρήσουμε ότι η διά του λόγου εξωτερίκευση των απόψεων, η
σύνδεσή τους με το κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι και τέλος η συσσωμάτωση
αποτελούσαν τα κλασικά στάδια, στα οποία ανταποκρινόταν η πορεία των
διανοουμένων, οι δημοτικιστές τα ακολούθησαν όλα.

Αυτή την πορεία ακολούθησε και η εμβληματική τριανδρία της εκπαιδευτικής μας
ιστορίας, ο Αλέξανδρος Δελμούζος, ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης και ο Δημήτρης
Γληνός. Κι αυτός είναι προφανώς ο λόγος που η ακτινοβολία τους ξεπέρασε τα
πλαίσια της εκπαιδευτικής υπόθεσης, με την οποία είναι καταρχήν συνδεδεμένοι
στις ελληνικές συνειδήσεις.

Ο Αλέξανδρος Δελμούζος γεννήθηκε στην Άμφισσα το 1880 κι εκεί τελείωσε τις
γυμνασιακές του σπουδές. Στην Αθήνα εγκαταστάθηκε αμέσως μετά, για να
σπουδάσει μηχανικός μετά την πιεστική προτροπή της πολυμελούς αλλά εύπορης
οικογένειάς του. Εγκατέλειψε πολύ γρήγορα την ιδέα του Πολυτεχνείου και
γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή. Η επιμονή της οικογένειας μάλλον έδειχνε την
τάση ενός συγκεκριμένου κοινωνικού στρώματος να ανταποκριθεί στις
εκσυγχρονιστικές πιέσεις των καιρών, ενώ η δική του επιλογή έδειχνε
περισσότερο την τάση πολλών νέων της δικής του κατηγορίας να βλέπουν τη
Φιλοσοφική Σχολή ως χώρο μέσα στον οποίο θα μπορούσαν να καλλιεργήσουν το
πάθος τους για τη λογοτεχνία και την ποίηση.

Όπως ήταν φυσικό, η Φιλοσοφική δεν ήταν δυνατόν εκείνη την περίοδο να
ανταποκριθεί σε τέτοιου είδους αναζητήσεις και γι’ αυτό τον απογοήτευσε βαθιά.
Έτσι, παρακολούθησε αδιάφορος τα μαθήματα, πήρε αργοπορημένα το πτυχίο του και
το 1902 έφυγε για τη Γερμανία. Είχε την πρόθεση να σπουδάσει ψυχολογία και
παιδαγωγική, άλλη μια επιλογή του συρμού για όσους αποφοίτους της Φιλοσοφικής
είχαν τη δυνατότητα μεταπτυχιακών σπουδών στο εξωτερικό. Ύστερα από μία
περιπλάνηση στις φημισμένες πανεπιστημιακές πόλεις της Γερμανίας εγκαταστάθηκε
στην Ιένα. Απ’ ό,τι φαίνεται, στην Ιένα, δεν έκανε συστηματικές σπουδές. Όπως,
άλλωστε και οι περισσότεροι από τους νεαρούς τότε Έλληνες σπουδαστές, τους
οποίους είχαν στείλει οι καλοστεκούμενες οικογένειές τους προκειμένου να
αποκτήσουν εφόδια για λαμπρές σταδιοδρομίες στην πολιτική, στο πανεπιστήμιο ή
όπου αλλού στόχευε η ελληνική οικογενειακή φιλοδοξία κι επέτρεπε η ελληνική
κοινωνική κινητικότητα.

Πρακτικά της δίκης στην εφημερίδα «Εσπερινή»

Στην Ιένα, όπου ο Δελμούζος θα παραμείνει ώς το 1907, θα σχετιστεί με πολλούς
Έλληνες φοιτητές, οι οποίοι θα διακριθούν αργότερα σε διαφόρους τομείς της
ελληνικής και της διεθνούς ζωής. Όμως εκείνα τα χρόνια ακόμη, αλλάζουν
επιστήμες και πανεπιστήμια, παρακολουθούν τα ιδεολογικά και καλλιτεχνικά
ρεύματα που αναπτύσσονται γύρω τους, συζητούν ατελείωτα, ονειρεύονται να
μεταφέρουν στην Ελλάδα ό,τι εντυπωσιακό αντιλαμβάνονται στο κοινωνικό και
πνευματικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν, ιδρύουν βραχύβιους συλλόγους με
πολιτικούς στόχους και αρθρογραφούν σε έντυπα αιχμής.

Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, χαρακτηριστικά παραδείγματα συμφοιτητών και φίλων του
Δελμούζου υπήρξαν ο Φώτος Πολίτης, ο μετέπειτα αναμορφωτής του νεοελληνικού
θεάτρου ­ είχε πάει στη Γερμανία να σπουδάσει νομικά ­ και ο Γεώργιος
Παπανικολάου, ο διάσημος κυτταρολόγος, που για την ώρα παραμελεί την ιατρική
και γράφει άρθρα για τον σοσιαλισμό στο μαχητικό περιοδικό του δημοτικισμού,
τον Νουμά. Και επικεφαλής όλων ο Γεώργιος Σκληρός, φοιτητής κι αυτός
της Ιατρικής, ο οποίος καθυστερεί το πτυχίο του, μελετά κοινωνιολογία και τους
φέρνει όλους αυτούς σ’ επαφή με τον μαρξισμό.

Για τον Δελμούζο η επαφή αυτή είναι συγκλονιστική και, όπως μαρτυρεί και ο
ίδιος, τον απομακρύνει προσωρινά από τις παιδαγωγικές προοπτικές. Όταν μάλιστα
επιστρέφει στην Ελλάδα, το 1907, έχει μαζί του τα χειρόγραφα του βιβλίου του
Σκληρού Το κοινωνικό μας ζήτημα. Προωθεί την έκδοσή του και δημοσιεύει
ένα άρθρο στον Νουμά ­ είναι η πρώτη του δημόσια εμφάνιση ­ με το οποίο
συνιστά στο ελληνικό κοινό τον θεωρητικό θεμελιωτή του μαρξισμού στην Ελλάδα.
Εδώ θα σταματήσει και η σχέση του με τη μαρξιστική θεωρία. Μια σειρά άρθρων
που δημοσιεύει τον επόμενο χρόνο στην εφημερίδα Ακρόπολις έχουν
αντικείμενο τη γλώσσα και την εκπαίδευση και φανερώνουν την οριστική του
επιλογή. Αυτά τα θέματα από τα οποία δεν θα απομακρυνθεί πλέον ποτέ θα
αποτελέσουν τον μόνιμο άξονα της πλούσιας συγγραφικής του παραγωγής και της
έντονης κοινωνικής του δράσης.

Ο Δελμούζος (αριστερά) με τις μαθήτριες και το προσωπικό στο Σχολείο του Βόλου (1910)

Το 1908, όταν ο Αλέξανδρος Δελμούζος καλείται από τον Δήμο Παγασών να
διευθύνει το Πρότυπο Παρθεναγωγείο, που είχε μόλις ιδρυθεί στον Βόλο, είναι 28
ετών και έτοιμος να δοκιμάσει στην πράξη τόσο τις νέες παιδαγωγικές μεθόδους
που έχει υπόψη του όσο τις ιδέες του για τη διδασκαλία της νεοελληνικής
γλώσσας, δηλαδή, της δημοτικής. Η εφαρμογή των παραπάνω σε συνδυασμό με τη
συνεργασία του με το Εργατικό Κέντρο Βόλου δημιούργησε έντονη δυσφορία στην
τοπική κοινωνία, η οποία κατέληξε το 1911 σε πρωτοφανείς ενέργειες, οριστικό
κλείσιμο του σχολείου και παραπομπή του Δελμούζου και των συνεργατών του στη
Δικαιοσύνη με τις εξής κατηγορίες: αθεΐα (αδίκημα το οποίο στοιχειοθετήθηκε με
τη μορφή της εξύβρισης), βλάβη των ηθών, πρόκλησις εις απεργίαν, εξύβρισις του
επισκόπου, παρακώλυσις προσευχής. Η δίκη θα γίνει το 1914 στο Πλημμελειοδικείο
Ναυπλίου. Τα επεισόδια θα μείνουν γνωστά στην Ιστορία ως «Αθεϊκά» και η Δίκη
του Ναυπλίου θα εγκαινιάσει τους νέους όρους αντιπαράθεσης μέσα στο πεδίο της εκπαίδευσης.

Η άμυνα απέναντι στο εκσυγχρονιστικό κίνημα του δημοτικισμού θα παραπέμπει
πλέον στην προάσπιση τομέων της ζωής που θα έχουν σχέση με τις βαθύτερες
ευαισθησίες των ανθρώπων. Θα παραπέμπει, δηλαδή, στην προάσπιση της ηθικής,
της θρησκευτικότητας και του πατριωτισμού. Αυτές οι τρεις έννοιες θα στηρίξουν
το ιδεολόγημα που θα αντιμετωπίσει από εδώ και πέρα ο Αλέξανδρος Δελμούζος
στις προσπάθειες τις οποίες θα καταβάλει σ’ όλη του τη ζωή προκειμένου να
οικοδομήσει τις βάσεις ενός σύγχρονου και αποτελεσματικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Ο Δελμούζος με τη γυναίκα του στην Ελβετία (1909)

Η Δίκη του Ναυπλίου, με τις παροιμιώδεις καταθέσεις των μαρτύρων κατηγορίας,
όπως καταγράφηκαν στα Πρακτικά κι έμειναν στην Ιστορία ­ π.χ. του Επισκόπου
Δημητριάδος, ο οποίος ετόνισε ότι «εις την συνείδησιν όλου του κόσμου
μαλλιαρισμός, αναρχισμός, σοσιαλισμός, αθεϊσμός, μασονία είναι εν και το
αυτό[…]» ­ αποτελεί χαρακτηριστική αποτύπωση των μεγάλων ιδεολογικών
συγχύσεων και των βαθιών κοινωνικών και πολιτισμικών αντιθέσεων που επικρατούν
στην ελληνική κοινωνία την επομένη των Βαλκανικών Πολέμων.

Η αθώωση των κατηγορουμένων από τη Δικαιοσύνη, η μαρτυρημένη δυσφορία του
ίδιου του Ελευθέριου Βενιζέλου για τη δίκη αυτή και η συμπαράσταση ενός μικρού
τμήματος της πνευματικής ηγεσίας του τόπου δεν αίρουν το γεγονός ότι οι
διαφορές στον τρόπο με τον οποίο ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας
έβλεπε τις εκσυγχρονιστικές προοπτικές, άρα και το μέλλον του, ήταν βαθιές:
όταν βγήκε η αθωωτική απόφαση, η εφημερίδα Ακρόπολις κυκλοφόρησε με τον
τίτλο «Εκερδήθη δεύτερο Κιλκίς κατά βαρβάρων» (φ. της 29ης Απριλίου 1914) ενώ
η εφημερίδα Σκριπ είχε πρωτοσέλιδο τίτλο «Η Δικαιοσύνη τούς ηθώωσε αλλ’
η κοινωνία τούς κατεδίκασε» (φ. της 30ής Απριλίου 1914).

Κατά την περίοδο αυτή, ούτε η φιλελεύθερη πολιτική του Βενιζέλου ούτε η
κοινωνικοπολιτική ωρίμαση του εκπαιδευτικού λόγου των δημοτικιστών ούτε η
βαθμιαία μαζικοποίηση του δημοτικιστικού κινήματος και η συλλογική πίεση που
ασκούσε ο Εκπαιδευτικός Όμιλος, το εκπαιδευτικό σωματείο, στο οποίο θα
παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο ο Δελμούζος, κατόρθωσαν να αποτρέψουν την
υπερψήφιση της γλωσσικής διάταξης στο Σύνταγμα του 1911. (Όπως είναι γνωστό, η
διάταξη θα περιφρουρήσει συνταγματικά την καθαρεύουσα ώς το Σύνταγμα του 1974).

Δελμούζος, Γληνός, Τριανταφυλλίδης (Αθήνα, 1915)

Για να σημειωθεί η πρώτη επιτυχία, πρέπει να έρθει η ώρα της ρήξης: το 1917,
στην κορύφωση του εθνικού διχασμού, με την Ελλάδα χωρισμένη στα δύο, η
προσωρινή κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης εξέδωσε το πρώτο διάταγμα, σύμφωνα με το
οποίο ορίστηκε η δημοτική ως γλώσσα των αναγνωστικών που επρόκειτο να
εισαχθούν στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού Σχολείου. Έτσι, το 1918 θα
κυκλοφορήσει το «Αλφαβητάρι με τον ήλιο», το πρώτο αναγνωστικό στο οποίο θα
αποτυπωθούν οι παιδαγωγικές απόψεις του Δελμούζου και οι γλωσσολογικές του
Τριανταφυλλίδη. Οι ίδιοι θα βρεθούν στο υπουργείο, σε κορυφαίες θέσεις της
εκπαιδευτικής ιεραρχίας.

Η ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920 θα ματαιώσει, εκτός των άλλων, και
την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917. Η πορεία ενός ρεύματος που έχει
αρχίσει να ανατρέπει καθιερωμένες ισορροπίες θα ανασχεθεί. Η τριανδρία θα
παραιτηθεί από το υπουργείο Παιδείας.

Στις αρχές του 1921 ο Δελμούζος φεύγει για τη Γερμανία κι εγκαθίσταται με την
οικογένειά του στο Μόναχο. Είναι η περίοδος που έρχεται σε στενή επαφή με τα
εκπαιδευτικά πράγματα της Γερμανίας, αλλά και με έναν μύθο της παιδαγωγικής
επιστήμης εκείνη την εποχή, τον Γκέοργκ Κέρσενσταϊνερ. Οι ιδέες του για το
«σχολείο εργασίας», το μάθημα της αγωγής του πολίτη, τις μαθητικές κοινότητες
κ.λπ. θα καθορίσουν αποφασιστικά το σύστημα των εκπαιδευτικών αντιλήψεων του
Δελμούζου. Η διαλεκτική πορεία της ελληνικής πολιτικής ζωής θα ξαναφέρει τον
Δελμούζο στην Ελλάδα το 1923, μετά την επανάσταση του Πλαστήρα, οπότε και θα
αναλάβει τη διεύθυνση του Μαράσλειου Διδασκαλείου. Στον δεύτερο χρόνο της
λειτουργίας του Διδασκαλείου και με απόσταση λίγο παραπάνω από δέκα χρόνων θα
επαναληφθεί η ιστορία του Βόλου. Εναντίον του Δελμούζου και των συνεργατών του
θα διατυπωθούν κατηγορίες: αντεθνική εργασία, αθεΐα και υπόθαλψη της
ανηθικότητας. Η Δικαιοσύνη θα επιληφθεί της υπόθεσης, θα διαταχθούν ανακρίσεις
και έπειτα από απαλλακτική έκθεση του αρεοπαγίτη Γεώργιου Αντωνακάκη (1926), ο
Δελμούζος τελικά δεν παραπέμπεται, απολύεται όμως από το Μαράσλειο. Για άλλη
μια φορά αθωωνόταν ο ίδιος αλλά ματαιωνόταν το έργο του. Τα επόμενα χρόνια,
υπερασπιζόμενος τον ιδεολογικό πυρήνα των εκπαιδευτικών του απόψεων, τον
«νεοελληνικό ανθρωπισμό», θα έρθει σε ρήξη με τον παλαιό φίλο και συνεργάτη
του Δημήτριο Γληνό, ο οποίος ενέτασσε το εκπαιδευτικό πρόγραμμα στο γενικότερο
ζήτημα του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού της κοινωνίας. Η διαφωνία θα οδηγήσει
στη διάσπαση (1927) και λίγο αργότερα στη διάλυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου.

Ο Γληνός με τον Δελμούζο στο Ξυλόκαστρο

Στο πλαίσιο αυτού του ιδεολογικού προσανατολισμού, ο Δελμούζος θα εμπνεύσει
τους πρωτεργάτες της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης του 1929 ­ ο ίδιος έχει
εκλεγεί καθηγητής στην έδρα της Παιδαγωγικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
από τον προηγούμενο χρόνο ­ και θα συνεργαστεί μαζί τους σε μία αξεπέραστη
προσπάθεια να συγκροτηθεί ένα σύγχρονο πλαίσιο για την ελληνική εκπαίδευση
(εξαετής υποχρεωτική φοίτηση, διδασκαλία των αρχαίων από μετάφραση,
συστηματική εισαγωγή του μαθήματος της αγωγής του πολίτη κ.λπ.).

Και αυτή η προσπάθεια θα συναντήσει σοβαρές αντιδράσεις και μόλις οι πολιτικές
συνθήκες το επιτρέψουν θα καταργηθεί. Τον Σεπτέμβριο του 1937, ο Δελμούζος
υπέβαλε την παραίτησή του από το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης αλλά και από τη
θέση του ως επόπτη του Πειραματικού του Σχολείου: Η κυβέρνηση Μεταξά, με
εγκύκλιο που απηύθυνε στα σχολεία ο υπουργός Παιδείας, τον ενέτασσε σ’
εκείνους «που προσπάθησαν να υπονομεύσουν την θρησκείαν, την πατρίδα και την
οικογένειαν και […] ενεφάνισαν […] την αποσυνθετικήν αυτών προσπάθειαν ως
εκπαιδευτική μεταρρύθμιση».

Ο Δελμούζος δεν κατέλαβε άλλη δημόσια θέση. Ιδιώτευσε στην Αθήνα ώς τον θάνατό
του, τον Δεκέμβριο του 1956. Όλα αυτά τα χρόνια συνέχισε να γράφει, να δίνει
διαλέξεις και να συμμετέχει σε ό,τι μπορούσε, κατά τη γνώμη του, να ήταν
χρήσιμο για την ελληνική εκπαίδευση. Χαρακτηριστική για την επικαιρότητα της
αγωνίας του γύρω από τα εκπαιδευτικά πράγματα είναι μία έκκληση που κάνει σε
ομιλία του, τον Νοέμβριο του 1946: «να πάψει το εκπαιδευτικό πρόβλημα να
γίνεται ποδόσφαιρο ανάμεσα στα κόμματα και τις κενοδοξίες ανίδεων ανθρώπων που
διευθύνουν το υπουργείο της Παιδείας».

* Η Ρένα Σταυρίδη Πατρικίου είναι ιστορικός, επίκουρος καθηγήτρια στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο