ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πόλεις – επιχειρηματίες

Οδεύοντας προς το τέλος του αιώνα, οι μητροπόλεις σ’ όλο τον κόσμο
ανταγωνίζονται μεταξύ τους στην προετοιμασία φαντασμαγορικών εκδηλώσεων –
θεαμάτων, για να εορτάσουν την είσοδό τους στη νέα χιλιετία.

Από τη Ν. Υόρκη μέχρι το Τόκιο, το Λονδίνο μέχρι το Βερολίνο, την Αθήνα μέχρι
το Παρίσι, προετοιμάζονται μοναδικές «στιγμές» που θα πωληθούν στους πολίτες –
καταναλωτές (κατοίκους και τουρίστες) και θα διακινηθούν ως εικόνες της
τηλεόρασης από τα μέσα ενημέρωσης σ’ όλο τον κόσμο. Οι πόλεις ανταγωνίζονται
σε επιχειρηματικές δραστηριότητες, προβάλλοντας και πουλώντας κατασκευασμένες
«εικόνες», που αντιστοιχούν σε μια ψευδή ή μονομερή διάσταση της
πραγματικότητας. Η εικόνα της προόδου, της ανάπτυξης, της ευημερίας και της
αλληλεγγύης αποσιωπά και συγκαλύπτει υποκριτικά μια άλλη σημαντική διάσταση
της πραγματικότητας, δηλαδή αυτή της ανισότητας, του κοινωνικού αποκλεισμού,
της νέας φτώχειας, της ανεργίας, της εγκληματικότητας και της υποβάθμισης του
περιβάλλοντος στις πόλεις που συνεχώς εντείνονται. Μας προβάλλουν
λουστραρισμένες εικόνες αισιοδοξίας του νέου μιλένιουμ, μιας εποχής που
επικρατεί η παγκοσμιοποίηση και η πλήρης απελευθέρωση των αγορών, η ευελιξία
και η νέα επιχειρηματικότητα, η εμπορευματοποίηση και ο ανταγωνισμός, το ρίσκο
και η αβεβαιότητα. Μας προβάλλουν το επιχείρημα ότι μόνο μέσα από την
επιχειρηματικότητα οι πόλεις μπορούν να απαντήσουν στην οικονομική κρίση, στην
αποβιομηχάνιση και την ανεργία.

Η επιχειρηματικότητα, κατά τον Porter, είναι το μυστικό της ενεργοποίησης του
αδρανούς ενδογενούς δυναμικού, που αξιοποιεί τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της
πόλης και συμβάλλει στη συνολική ανάπτυξη, επομένως αποβαίνει σε όφελος όλων
των πολιτών. Παράλληλα, συμβάλλει στον εκσυγχρονισμό της γραφειοκρατίας του
κράτους καθώς και στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας στις πόλεις.

Η πραγματικότητα όμως διαψεύδει αυτά τα οράματα. Τα όποια οφέλη που
ενδεχομένως απολαμβάνει η πόλη δεν κατανέμονται ισότιμα στους πολίτες, ενώ
υπάρχουν και σημαντικά κόστη.

Πρώτον, οι νέες επιχειρηματικές δράσεις, που στηρίζονται στις συνεργασίες
δημόσιου – ιδιωτικού, συνεπάγονται μετατόπιση πόρων από αναδιανεμητικούς σε
αναπτυξιακούς σκοπούς. Βασικές κοινωνικές λειτουργίες του κράτους και της
Τοπικής Αυτοδιοίκησης στους τομείς της πρόνοιας, της εκπαίδευσης, της στέγασης
κ.ά. χάνουν συνεχώς πόρους (Harvey, D.). Πρόσφατες εμπειρικές έρευνες σε
πόλεις που υιοθέτησαν τέτοιες επιχειρηματικές στρατηγικές, αποδεικνύουν την
άμεση σύνδεση και τις αρνητικές συνέπειες που είχαν στη μείωση των κοινωνικών
δαπανών εκπαίδευσης και κοινωνικής κατοικίας, όπως στο Μπέρμινγχαμ.

Δεύτερον, στις πόλεις που υιοθέτησαν επιχειρηματικές αναπτυξιακές στρατηγικές
και οι οποίες προβάλλονται ως ιδιαίτερα επιτυχείς στα μέσα ενημέρωσης, που
διατυμπανίζουν τα οφέλη που είχαν όλοι οι πολίτες, όχι μόνο δεν μειώθηκαν αλλά
αντίθετα αυξήθηκαν οι κοινωνικές και γεωγραφικές ανισότητες, η φτώχεια και ο
κοινωνικός αποκλεισμός (π.χ. πόλεις της Αγγλίας). Παράλληλα οι πολλές νέες
θέσεις που υπόσχονταν στην «ευέλικτη» αστική αγορά εργασίας, περιορίστηκαν σε
ελάχιστες θέσεις απασχόλησης, και μάλιστα οι περισσότερες ήσαν ανειδίκευτες,
χαμηλόμισθες ή θέσεις μερικής απασχόλησης.

Τρίτον, οι νέες μορφές επιχειρηματικής συνεργασίας δημόσιου – ιδιωτικού,
υποβαθμίζουν αντικειμενικά τους εκλεγμένους θεσμούς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης
και τη δημοκρατική εκπροσώπηση. Οι νέες δομές που δημιουργούνται (Quangos,
Αναπτυξιακές και Επιχειρηματικές Εταιρείες κ.ά.) λειτουργούν τελικά ως
παρακαμπτήριοι μηχανισμοί (by pass) των βασικών θεσμών και δομών αστικής
δημοκρατίας (ΟΤΑ, δημόσιος τομέας) και δεν αποδίδουν λόγο στους πολίτες.

Τέλος, η επιχειρηματική δράση οδηγεί ραγδαία στην εμπορευματοποίηση προϊόντων
και υπηρεσιών, αναθεωρώντας και περιορίζοντας συνεχώς το τι είναι δημόσιο
αγαθό για τους πολίτες. Η εμπορευματοποίηση παίρνει διάφορες μορφές: από την
ιδιωτικοποίηση μέχρι την υπεργολαβία, από την πώληση μέχρι τη μετοχοποίηση.

Αμφισβητώντας αυτήν την επιχειρηματικότητα των πόλεων, που έκφρασή της είναι
και η εμπορευματοποίηση και πώληση των αστραφτερών «εικόνων» του εορτασμού της
νέας χιλιετίας, ως αναπόφευκτης επιλογής των πόλεων στον ύστερο καπιταλισμό,
τίθεται το ερώτημα αν μπορούν να υπάρχουν εναλλακτικοί δρόμοι στην απορρύθμιση
των αγορών. Εναλλακτικές στρατηγικές θα πρέπει να τις αναζητήσουμε στον
συνδυασμό αναπτυξιακών και αναδιανεμητικών στόχων, στην ανάπτυξη με προστασία
του περιβάλλοντος, κοινωνική δικαιοσύνη και δημοκρατικό έλεγχο των αποφάσεων.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.