ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Οι άνθρωποι που σημάδεψαν την κοινωνική και πνευματική ζωή του αιώνα που
φεύγει, όπως τους σκιαγραφούν ειδικοί συνεργάτες των «ΝΕΩΝ»

Εν αρχή, όπως πάντοτε, ην ο λόγος. Αν ο Ανδρέας Παπανδρέου εισέβαλε στο θέατρο
της πολιτικής δημοσιότητας εν μιά σχεδόν νυκτί, αυτό οφείλεται στον λόγο τον
οποίο άρθρωσε μέσα σε μια συγκυρία που αποζητούσε νέα πολιτικά νοήματα, νέες
ρηματικές κατασκευές και νέες αξιακές αφετηρίες. Σε μιαν εποχή όπου οι κανόνες
του παιχνιδιού εμφανίζονταν δεδομένοι και αμετάλλακτοι, αρνήθηκε τις
συμβατικές παραδοχές που αιχμαλώτιζαν την πολιτική ζωή στα ασφυκτικά πλαίσια
της επίπλαστης μετεμφυλιακής νηνεμίας. Σε μιαν εποχή όπου οι τοποτηρητές των
συμμάχων διεκδικούσαν τον πρώτο και τον έσχατο λόγο, εκφράστηκε στο όνομα ενός
λαού που αδημονούσε να ανακτήσει τη φωνή του. Σε μιαν εποχή όπου ο πολιτικός
ανταγωνισμός περιοριζόταν στα τεκταινόμενα στους προθαλάμους της εξουσίας,
διέρρηξε τα όρια ανάμεσα στο επιτρεπτό και το ανεπίτρεπτο. Από την αρχή,
λοιπόν, ο λόγος του υπήρξε τόσο αιρετικός όσο και σχισματικός. Και γι’ αυτό
ακριβώς ήταν και κοινωνικά προφητικός.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου γεννήθηκε πολιτικά μέσα από τον «ανένδοτο». Έναν ανένδοτο
όμως, που υπερέβαινε κατά πολύ τις καταγγελίες περί βίας και νοθείας που τον
είχαν προκαλέσει. Ήδη, από την πρώτη στιγμή, και ακόμα σαφέστερα από τη στιγμή
που εισήλθε στην κυβέρνηση της Ένωσης Κέντρου, ο Ανδρέας Παπανδρέου ανέπτυσσε
τις προσωπικές θέσεις που θα τον διαφοροποιήσουν όχι μόνο από την επίσημη
γραμμή του κόμματός του αλλά και από το σύνολο σχεδόν του πολιτικού κόσμου. Το
μετεμφυλιακό «παρακράτος» δεν περιοριζόταν στα αντιδημοκρατικά του συμπτώματα
αλλά εντοπιζόταν στην παγιωμένη πλέον δομή της εξουσίας. Η ανυποχώρητη εμμονή
στην ανάγκη πλήρους πολιτικού ελέγχου των Ενόπλων Δυνάμεων, η καταγγελία του
ρόλου του ξένου παράγοντα, η οξύτατη επίθεση εναντίον των Ανακτόρων και η
αναγγελία ριζικών κοινωνικών μεταρρυθμίσεων είχαν, λοιπόν, ως αποτέλεσμα τη
βαθμιαία αποστασιοποίησή του από το κόμμα του πατέρα του. Και όταν τελικώς η
κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου αποπέμφθηκε από τον Κωνσταντίνο μέσα από τις
διαδικασίες που κατέληξαν στις κυβερνήσεις της «αποστασίας», ο Ανδρέας
προχώρησε ακόμη πιο πολύ, ερχόμενος σε οξεία αντίθεση με τον πατέρα του.

Αδίστακτα επέλεγε την οδό τής άνευ όρων συγκρούσεως, αρνούμενος κάθε
συμβιβασμό με το σύνολο του εμπεδωμένου συστήματος των πολιτικών
ισορροπιών.Αυτός είναι ίσως και ο λόγος για τον οποίο οι οξύτατες επιθέσεις
που δέχθηκε τόσο για την εμπλοκή του σε σκάνδαλα όσο και για τη συμμετοχή του
στη συνωμοσία του «Ασπίδα», όπως και εκείνες που θα ακολουθήσουν πολύ αργότερα
με ευκαιρία την υπόθεση Κοσκωτά ­ όχι μόνο δεν αμαύρωσαν αλλά, αντίθετα, από
πολλές απόψεις ενίσχυσαν τη δημόσια εικόνα του και την πολιτική του πειθώ.
Αναδεικνυόμενος σε μαύρο πρόβατο για το σύνολο περίπου του πολιτικού κόσμου, ο
Ανδρέας Παπανδρέου προσεπικύρωνε τη διαφοροποίησή του από το κομματικό
περιβάλλον του. Γνώριζε καλά ότι, παρ’ όλη την ευρεία απήχησή της, η Ένωση
Κέντρου δεν ήταν παρά το συγκυριακό προϊόν της ανακατάταξης ενός παραδοσιακού
πολιτικού προσωπικού, που κατ’ επιταγήν ή κατ’ ανάγκην αποδεχόταν το περιρρέον
πλαίσιο. Και το πλαίσιο αυτό έπρεπε κάποτε να διαρραγεί.

Στο σημείο αυτό ακριβώς, ο λόγος του Ανδρέα προανήγγειλε μια νέα εποχή. Η
εμφάνισή του συνέπιπτε με την ευρεία συνειδητοποίηση των αυξανομένων
ασυμμετριών ανάμεσα σε μιαν ολοένα και πιο ριζοσπαστική λαϊκή βάση και στις
κεντρώες πολιτικές δυνάμεις που την εκπροσωπούσαν δίχως όμως να μπορούν πια να
την εκφράζουν. Τουλάχιστον στο επίπεδο των συλλογικών φαντασιώσεων, είχε
φθάσει η ώρα της ρήξης με το εμφυλιακό σύνδρομο. Με αυτήν την έννοια, η νέα
ριζική «κεντροαριστερά» την οποία προϊωνιζόταν ο Ανδρέας Παπανδρέου εξέφραζε
μια νέα βούληση τομής σε σχέση με το παρελθόν που πήγαινε πολύ πιο πέρα από
τον θεσμικό εκδημοκρατισμό του Κέντρου. Η περίοδος 1965-1967 είναι λοιπόν
κρίσιμη από την άποψη της αναζωπύρωσης των ελπίδων για ριζική αλλαγή. Στο
πλαίσιο ενός κομματικού συστήματος όπου η ιστορική Αριστερά βρισκόταν ακόμα σε
γκέτο, και όπου τα προβλήματα λύνονταν με διαπραγματεύσεις και συμβιβασμούς
ανάμεσα στις μη κομμουνιστικές πολιτικές δυνάμεις υπό την επιδιαιτησία των
εξωπολιτικών κέντρων εξουσίας, ο Ανδρέας Παπανδρέου επέλεγε την πρόκληση, την
ευθεία αντιπαράθεση και τη σύγκρουση με όλους εκείνους οι οποίοι προέκριναν
την οδό της υπομονής και της φρόνησης. Από την άποψη αυτή, η αντιστασιακή
ρητορεία του ΠΑΚ, η «πλήρης» δημοκρατική ρήξη του 1974 και το ΠΑΣΟΚ του 1981
ενυπήρχαν ήδη στις νέες αδιάλλακτες πολιτικές επιλογές των ετών 1964-1967.
Αυτό ακριβώς ήταν και το κύριο διακύβευμα της έντονης αντιπαράθεσης του Ανδρέα
Παπανδρέου με το μεγαλύτερο μέρος του κεντρώου πολιτικού προσωπικού. Και έτσι,
ακόμα και αν, όπως τον κατηγόρησαν, συνέβαλε έμμεσα και αυτός στην εγκαθίδρυση
της επτάχρονης δικτατορίας, δημιουργούσε ταυτόχρονα και τις προϋποθέσεις για
την οριστική εμπέδωση μιας δημοκρατίας οριστικά απελευθερωμένης από τις σκιές
του Εμφυλίου και τις σκωρίες του μοναρχικού παρακράτους. Το πραγματικό τέλος
του εμφυλιακού κράτους δεν ήλθε παρά με την πτώση της δικτατορίας.

Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι οι μεγάλες γραμμές του πολιτικού λόγου του
μελλοντικού ΠΑΣΟΚ άρχισαν να κρυσταλλώνονται ήδη από το 1965. Η ριζική
«δημοκρατική ρήξη» προϋπέθετε όμως την εμπέδωση νέων ιδεολογικών και
κοινωνικών στηριγμάτων. Πολύ ενωρίς και με εξαιρετική διεισδυτικότητα ο
Παπανδρέου επιχείρησε να υπερβεί, ίσως και να εξορκίσει, τις παραδοσιακές
πολιτικές και ιδεολογικές τομές που επιβίωναν από τον Εμφύλιο. Επικεντρώνοντας
τον λόγο του στη νέα δυναμική της ελληνικής κοινωνίας και αποσιωπώντας τις
δομικές της αντιφάσεις, πρότεινε μιαν εντελώς νέα διχοτομική πρόσληψη της
πολιτικής αντιπαλότητας. Η τοπολογική συμβολική αμφισημία ενός Κέντρου, που
οικοδομούσε την ταυτότητά του «υπολειμματικά», επιμένοντας στους «διμέτωπους»
αγώνες τόσο στο ιδεολογικό όσο και στο διεθνές επίπεδο, θα ξεπεραστεί με μιαν
ακατάσχετη φυγή προς τα εμπρός. Σε αυτό δε ακριβώς κατέτεινε η συστηματική
ανανέωση του πολιτικού λεξιλογίου. Η αντιδιαστολή του «κατεστημένου» με τους
«μικρομεσαίους», που απετέλεσε τη βασική ιδεογραφική καινοτομία του
παπανδρεϊκού λόγου, καλούνταν να αποφορτίσει και τελικώς να αντικαταστήσει και
να υπερκεράσει τόσο την κοινωνικά ασαφή αντιπαλότητα ανάμεσα στη μετεμφυλιακή
Δεξιά και το ετερόκλητο Κέντρο όσο και την τραυματικά βιωμένη, πολιτικά
γερασμένη και συμβολικά περαιωμένη αντιπαράθεση ανάμεσα στην αστική και την
εργατική τάξη.

Με τον πατέρα του και το πείσμα του ονόματος

Η νέα ρηματική κατασκευή θα εμφανισθεί, λοιπόν, εφεξής ως κύρια πολιτική
αντίθεση της ελληνικής κοινωνίας, μια αντίθεση που αναζητούσε τον νέο φορέα
και τον λόγο που θα εκφραζόταν τελικά από το ΠΑΣΟΚ, μέσω του οποίου θα
ανανεωνόταν η συμβολική τομή ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά. Εφεξής, οι
συνεχείς ανακατατάξεις και ανατροπές συμμαχιών των δεκαετιών του ’50 και ’60
δεν θα είχαν πια θέση. Και η αξιοπιστία της πολιτικής θα συναρτηθεί πλέον με
τη δημιουργία νέων και ανθεκτικότερων κομματικών δοχείων με ισχυρό ιδεολογικό
κέλυφος. Με το ΠΑΚ και εν συνεχεία το ΠΑΣΟΚ να αυτοτοποθετούνται ρητά,
απερίφραστα και «οριστικά» εντεύθεν της συμβολικής τομής ανάμεσα στη συντήρηση
και στη μεταρρύθμιση, θα επιτευχθεί, έστω εκβιαστικά, μια μετατόπιση των
αναπαραστάσεων για την αντιπαράθεση Δεξιάς και Αριστεράς και θα δημιουργηθούν
οι προϋποθέσεις για την ανάδυση ενός διάχυτου «αντι-δεξιού» ιδεολογικού
μετώπου στη βάση. Το νέο υπό εκκόλαψιν σχήμα έπειθε δε ακριβώς μέσα από την
άρνηση οποιασδήποτε συνδιαλλαγής με τους πολιτικοκοινωνικούς φορείς που είχαν
συμβάλει στην παγίωση του ασφυκτικού μετεμφυλιακού φάσματος. Και με αυτήν την
έννοια, εάν το ΠΑΚ και το ΠΑΣΟΚ στόχευαν να αντικαταστήσουν, και τελικά
αντικατέστησαν, την Ένωση Κέντρου πολιτικά, επ’ ουδενί λόγω επιχείρησαν να τη
διαδεχθούν ιδεολογικά. Αυτή ίσως να ήταν και η σημαντικότερη από τις πολιτικές
επιλογές του Ανδρέα Παπανδρέου.

Στο επίκεντρο της νέας αντίληψης βρίσκεται φυσικά μια νέα αναφορά στον «λαό».
Ο λαός όμως αυτός νοηματοδοτείται με την ασαφή μορφή των «μικρομεσαίων» και
των «μη προνομιούχων», εκείνων δηλαδή που για οποιοδήποτε λόγο φέρονται ως μη
μετέχοντες στο προηγούμενο σύστημα εξουσίας. Σε αυτό ακριβώς αντιστοιχούσε ο
περιλάλητος συστηματικός «λαϊκισμός» του Ανδρέα Παπανδρέου. Αδιαφοροποίητα,
εργάτες, αγρότες και φοιτητές καλούνται απλώς να αυτοπροσδιορισθούν σε
αντιδιαστολή προς τους όποιους κρατούντες. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Παπανδρέου
δεν αναφερόταν ποτέ σε «μικροαστούς», παρόλο που, μακροπρόθεσμα, η κοινωνική
προϋπόθεση της επιβολής του ΠΑΣΟΚ συναρτάται με τον ιδιόμορφο μικροαστισμό του
ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, έναν μικροαστισμό που όχι μόνο τον κολάκευσε
αλλά και τον συνεπικούρησε. Ο στόχος τής σοφά επιλεγμένης παπανδρεϊκής
συνθηματολογίας ήταν λοιπόν σαφής. Σε μια περίοδο γοργής ανακατάταξης των
κοινωνικών, οικονομικών και ιδεολογικών ισορροπιών, έπρεπε να βρεθεί η
πρόσφορη ιδεολογική πλατφόρμα που θα ενσωμάτωνε ταυτοχρόνως την αγανάκτηση για
το παρελθόν και την ελπίδα για το μέλλον των κοινωνικών εκείνων πλειοψηφιών
που ένιωθαν αποκλεισμένες και αδικημένες από τις μετεμφυλιακές εξουσιαστικές
μορφές. Ο νέος εχθρός που εμπόδιζε την ιστορική «αποκατάσταση» των
ανασυγκροτούμενων μεσοστρωμάτων ήταν η συντηρητική Δεξιά με τη μορφή ενός
συμβολικά και μόνον κατονομαζόμενου «κατεστημένου».

3.9.1974. Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ και η νέα διακήρυξη

Δεν είναι τυχαίο ότι τουλάχιστον μέχρι το 1981 ο Ανδρέας Παπανδρέου απέφευγε
την οποιαδήποτε ιδεολογική ή πολιτική αντιπαράθεση με την Αριστερά. Ο υφέρπων
μαρξισμός ενός λόγου που ήταν, στην πρώτη τουλάχιστον φάση, επιλεκτικά
«αντιιμπεριαλιστικός», «αντιμονοπωλιακός», τριτοκοσμικός και αντιευρωπαϊκός
διευκόλυνε μιαν ιδεολογική σύγχυση που τον καθιστούσε ταυτόχρονα ελκυστικό και
δυσκατάτακτο. Παρ’ όλο που ουδέποτε επεδίωξε πάγιες πολιτικές συμμαχίες με τα
κόμματα της ιστορικής Αριστεράς, οι αγώνες του υπήρξαν χαρακτηριστικά
«μονομέτωποι». Η αναποκρυστάλλωτη δημοκρατική αριστερά την οποία πρέσβευε
παρέμενε μεν σαφέστατα μη κομμουνιστική, αλλά δεν υπήρξε στα πρώτα χρόνια αντικομμουνιστική.

Η αμφισημία του παπανδρεϊκού λόγου αντανακλούνταν εξ άλλου στην ετερόκλητη
κοινωνική και ιδεολογική σύνθεση του στενού πυρήνα των συνεργατών του
Παπανδρέου, και ακόμα περισσότερο του ΠΑΚ και του πρώτου ΠΑΣΟΚ. Στο μέτρο που
συναποδέχονταν τη ριζική ρητορεία του ηγέτη, μαρξιστές, τροτσκιστές,
σοσιαλδημοκράτες, εκσυγχρονιστές τεχνοκράτες, ακόμα και άστεγοι
παλαιοκομματικοί βρέθηκαν κατά καιρούς σε ηγετικές θέσεις. Και εδώ ακριβώς
έλαμψε το πολιτικό δαιμόνιο του Ανδρέα Παπανδρέου. Για όσο καιρό δεν έμπαινε
καν θέμα άμεσης διεκδίκησης της εξουσίας, ο χαρισματικός ηγέτης ισορροπούσε
απλώς ανάμεσα στις διάφορες τάσεις, τις οποίες όχι μόνο υπέθαλπε και «άκουγε»,
αλλά και εκ περιτροπής φαινόταν ακόμα και να ευνοεί. Όσο όμως πλησίαζε η ώρα
της εξουσίας και οι εσωτερικές ιδεολογικές και πολιτικές αντιφάσεις κινδύνευαν
να οδηγήσουν σε ανεξέλεγκτες εκρήξεις, ο Παπανδρέου προκαταλάμβανε τους
διαφωνούντες, «θέτοντάς τους εκτός Κινήματος» τη στιγμή ακριβώς που δεν το
περίμεναν. Οι περιώνυμες «δημοκρατικές διαδικασίες» τις οποίες επέβαλε
χρησιμοποιήθηκαν ή μάλλον καταστρατηγούνταν με στόχο να επικυρωθούν και να
νομιμοποιηθούν οι εκάστοτε τακτικές ή ιδεολογικές επιλογές του προέδρου.
Βαθμιαία, αλλά σταθερά, ένα χαώδες και αδιάλλακτο ριζοσπαστικό και
αντιστασιακό κίνημα, που ήταν αντιστασιακό και ριζοσπαστικό ονομαστικά και
μόνον, μεταμορφωνόταν σε ένα οργανωμένο και συγκεντρωτικό δημοκρατικό κόμμα
που δεν λειτούργησε ποτέ κατά κυριολεξίαν δημοκρατικά. Και μέσα από τις
αντιφάσεις αυτές, που ίσως και να μην ήταν αντιφάσεις, αφού φαίνεται να
υπάκουαν στους μακροπρόθεσμους στόχους του Ανδρέα, τελικά ήλθε όχι μόνο η
εξουσία, αλλά και η διάρκεια.

Πρόεδρος του (νεωτάτου τότε) ΠΑΣΟΚ, στη Βουλή του ’74. Το πολιτικό δαιμόνιο στη λάμψη του

Με αυτήν την έννοια, ο Ανδρέας Παπανδρέου κατόρθωσε κάτι το μοναδικό στη
νεοελληνική ιστορία μετατοπίζοντας εντελώς τους όρους λειτουργίας του
ελληνικού πολιτικού συστήματος. Χτίζοντας επάνω στο κενό που άφηναν η
κατάρρευση του παλαιού καθεστώτος, η αδιέξοδη ριζικότητα της αντιστασιακής
βούλησης και η πτώση της δικτατορίας, ο Παπανδρέου άλλαξε τελείως όχι μόνο το
πολιτικό σκηνικό αλλά και τις τρέχουσες μορφές της πολιτικής οργάνωσης και δράσης.

Έτσι, ως προς τη μορφή του κομματικού συστήματος, ο Παπανδρέου υπήρξε εκείνος
που μέσω του ΠΑΣΟΚ παγίωσε τον κοινοβουλευτικό δικομματισμό, εγκαινιάζοντας
μια μακρά περίοδο «κανονικής» εναλλαγής στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας.
Επί είκοσι πέντε χρόνια, και για πρώτη φορά στη νεοελληνική ιστορία, δύο
μόνιμοι μεγάλοι κομματικοί σχηματισμοί διαδέχονται ο ένας τον άλλον αλλάζοντας
τις ηγεσίες τους, προσαρμόζοντας τις πολιτικές επιλογές τους και αποδεχόμενοι
πλήρως τους όρους του πολιτικού παιχνιδιού. Και με αυτήν την έννοια, συνέβαλε
αποφασιστικά στη δημιουργία των προϋποθέσεων για μιαν οικουμενική πολιτειακή
και πολιτική συναίνεση, που είναι και ο απαράβατος όρος για μια σύγχρονη δημοκρατία.

Ως προς την ιδεολογική πληρότητα του κομματικού φάσματος, ο Παπανδρέου
συνέβαλε αποφασιστικά στη συμπλήρωση του «δομικού κενού» που χαρακτήριζε την
ελληνική πολιτική ζωή μετά τον Εμφύλιο, μετασχηματίζοντας βαθμιαία το ΠΑΣΟΚ
από ριζοσπαστικό και εν μέρει εξωκοινοβουλευτικό κοινωνικό κίνημα σε κόμμα
διαχείρισης της εξουσίας. Με την επικύρωση της εθνικής συμφιλίωση, άνοιξαν οι
δρόμοι για τη δημιουργία των μη επαναστατικών μεταρρυθμιστικών σχημάτων που
ήσαν αδιανόητα στη μετεμφυλιακή περίοδο. Και εδώ ακριβώς έλαμψε ο ιδεολογικός
καιροσκοπισμός του Ανδρέα Παπανδρέου. Με επιδεξιότητα ταχυδακτυλουργού,
μετουσίωσε τον αντιευρωπαϊσμό σε ευρωπαϊσμό, μετασχημάτισε τον ασαφή
δημοκρατικό σοσιαλισμό των ετών του ’70 σε κανονική ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία
και μεταμόρφωσε το κίνημα αντίστασης και απόρριψης σε κόμμα κυβερνητικής
ευθύνης. Όμως οι ιδεολογικές αυτές παλινωδίες όχι μόνο δεν έβλαψαν το κόμμα
του, αλλά του προσέδωσαν μια φυσιογνωμία που εξελισσόταν προσαρμοζόμενη στις
περιστάσεις. Προφητικά και πάλι, προανηγγέλλονταν οι νέες φαντασιακές ανάγκες
των κοινωνικών πλειοψηφιών. Πεπεισμένοι ότι τους ανοίγονται πια οι πόρτες του
ανεπτυγμένου κόσμου, οι περισσότεροι Έλληνες έλκονταν όλο και πιο πολύ από
ιδέες που σχετίζονται με την αποτελεσματικότητα, τον εκσυγχρονισμό και τη
σταθεροποίηση. Και έτσι, βαθμιαία αλλά σταθερά, ο πολιτικός χάρτης της χώρας
προσαρμόστηκε στην εξελισσόμενη κοινωνική πραγματικότητα.

Τέλος, ως προς τις οργανωτικές δομές των κομμάτων, εγκαθιδρύοντας ένα
περίπλοκο σύστημα παγίων οργάνων που οφείλουν να δρουν τύποις στα πλαίσια ενός
γραπτού καταστατικού, ο Παπανδρέου συνέβαλε εμμέσως στον εκδημοκρατισμό
ολόκληρου του πολιτικού συστήματος. Όλα τα κόμματα εξωθήθηκαν στο να
εγκαταλείψουν τις πεπαλαιωμένες προσωποπαγείς μορφές με τη θέσπιση μονίμων και
έστω κατ’ επίφασιν δημοκρατικών συλλογικών εσωκομματικών διαδικασιών, που με
τη σειρά τους οδηγούν σε νέες μορφές μαζικής πολιτικής οργάνωσης και
κινητοποίησης. Η αυτόνομη πολιτική επιρροή των κατά τόπους βουλευτών και
κομματαρχών άρχισε να αποδυναμώνεται την ίδια στιγμή που οι απανταχού κλαδικές
και τοπικές κομματικές οργανώσεις εισέβαλλαν ακάθεκτες στο προσκήνιο. Και
έτσι, μετατοπίστηκαν και οι όροι με τους οποίους παιζόταν το παραδοσιακό
παιχνίδι των πελατειακών σχέσεων και εξαρτήσεων, που ήταν φυσικά αδύνατο να
εξαφανισθούν εν μια νυκτί. Η επιρροή, η ρουσφετολογία και η διαφθορά
μαζικοποιήθηκαν και εκδημοκρατίστηκαν. Έστω και διά της μαζικής συμμετοχής στο
κρατικό μάννα, η εθνική συμφιλίωση ολοκληρώθηκε.

8.11.81. Η πρώτη κυβέρνηση. Ένας νέος πολιτικός λόγος ανατρέπει τελείως τα συμβατικά πλαίσια

Τίθεται βεβαίως το ερώτημα αν τα μόνιμα αποτελέσματα της πολιτικής δράσης του
Ανδρέα Παπανδρέου αντιστοιχούν στις εκπεφρασμένες προθέσεις του ή αν προέκυψαν
ως αθέλητες παρενέργειες των τακτικών του επιλογών και αναδιπλώσεων. Μπορεί
επίσης να αναρωτηθεί κανείς εκ των υστέρων αν θα ήταν δυνατόν να γίνει αλλιώς.
Αλλά οι οποιεσδήποτε απαντήσεις δεν αλλάζουν τίποτε ως προς τη διαπίστωση ότι
οι βασικές πολιτικές αλλαγές των τελευταίων τριάντα ετών φέρουν τη σφραγίδα
της εξαιρετικής προσωπικότητας του Ανδρέα. Και εκείνο που τεκμηριώνει
περισσότερο από οτιδήποτε άλλο την πολιτική του ιδιοφυΐα είναι ίσως το γεγονός
ότι κατόρθωσε να υλοποιήσει τις πιο θεαματικές ιδεολογικές και πολιτικές
αναστροφές που γνώρισε η ελληνική πολιτική ζωή δίχως να χάσει ούτε την απήχησή
του ούτε και την εξουσία.

Με αυτήν την έννοια, η πολιτική πορεία του Ανδρέα Παπανδρέου υπήρξε
χαρακτηριστικά απρόβλεπτη και αντιφατική. Έχοντας απουσιάσει, και σιωπήσει,
στις πιο κρίσιμες περιόδους της νεώτερης ιστορίας της χώρας, επιβλήθηκε μέσα
από ένα νέο πολιτικό λόγο που ανέτρεπε τελείως τα συμβατικά πλαίσια. Έχοντας
εισέλθει στην πολιτική σκηνή χάρις στο ηχηρό οικογενειακό του όνομα,
συγκρότησε το κύρος και την αίγλη του άσχετα ή και σε αντιδιαστολή με τη
συμβολική εικόνα του πατέρα του. Έχοντας στηρίξει την πειθώ του στην ανένδοτη
αδιαλλαξία των θέσεών του, αναδείχθηκε στο πιο ασύλληπτα ευέλικτο «πολιτικό
ζώον» της νεώτερης Ελλάδας. Ό, τι πέτυχε το πέτυχε ταυτόχρονα λόγω αλλά και
εις πείσμα της απουσίας του, λόγω και εις πείσμα του ονόματός του, λόγω αλλά
και εις πείσμα των πάντα περίπλοκων και τελικά αδιευκρίνιστων στόχων και
προθέσεών του. Είχε χάρισμα, δύναμη, αποφασιστικότητα, προνοητικότητα αλλά και
«τύχη», όλες δηλαδή τις παραμέτρους της μακιαβελικής virtu. Και τις αξιοποίησε
στο έπακρο.

Η ζωή του ήταν, εξάλλου, εξ ίσου περιπετειώδης με τη σταδιοδρομία του. Κανείς
δεν μπορεί να αποφανθεί με βεβαιότητα σε τι ακριβώς αντιστοιχούσαν τα
αντιφατικά χαρακτηριολογικά κράματα που άφηνε να διαφανούν προς τα έξω: ο
αυθορμητισμός συμβάδιζε με τον υπολογισμό, η γενναιότητα με τη φρόνηση, η
μεγαλοθυμία με τη σκληρότητα, η ειλικρίνεια με την κρυψίνοια, η πιστή
προσήλωση στους φίλους και συνεργάτες με την αδίστακτη θυσία τους, η
παροιμιώδης ευαισθησία απέναντι σε μια κοινή γνώμη που υπέρ πάντα άλλον
γνώριζε να χειραγωγεί και να κολακεύει με την προκλητική περιφρόνησή της. Γι’
αυτό εξ άλλου ήταν πάντα απρόβλεπτος. Αντίθετα με τους περισσότερους
πολιτικούς που δείχνουν να προετοιμάζουν συστηματικά το έδαφος για τους
μέλλοντες βιογράφους τους, ο Ανδρέας Παπανδρέου έζησε και έδρασε ως εάν η
υστεροφημία ήταν το έσχατο των μελημάτων του. Και αυτό ίσως και να ήταν το
μυστικό της απαράμιλλης γοητείας του.

* Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς είναι καθηγητής της Κοινωνιολογίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών.