Ρεαλισμός στην εξωτερική πολιτική

Οι τελευταίες επαφές υψηλού επιπέδου της ελληνικής πολιτικής ηγεσίας με τον
Πρωθυπουργό της Τουρκίας και τον Πρόεδρο των ΗΠΑ, η επικείμενη έναρξη εκ του
σύνεγγυς συνομιλιών για το Κυπριακό και η Σύνοδος Κορυφής των «15» στο Ελσίνκι
δίνουν, νομίζω, την ευκαιρία για να γίνει μια αποτίμηση της σημερινής
κατάστασης των Ελληνοτουρκικών σχέσεων και των προοπτικών τους.

Θέλω να τονίσω ότι θεωρώ πως οι σχέσεις φιλίας, καλής γειτονίας και ειρηνικής
συνύπαρξης μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας είναι προς το συμφέρον των δύο
χωρών και των δύο λαών και της σταθερότητας στην ευαίσθητη περιοχή της ΝΑ
Μεσογείου. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις
δοκιμάζονται με εναλλασσόμενες περιόδους μεγαλύτερης ή μικρότερης έντασης. Στη
βάση της κατάστασης αυτής είναι, αναμφίβολα, η τουρκική εισβολή και κατοχή
μεγάλου τμήματος της Κυπριακής Δημοκρατίας, αλλά και η αμφισβήτηση ελληνικών
κυριαρχικών δικαιωμάτων στο Αιγαίο που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο και τις
Διεθνείς Συνθήκες.

Επανειλημμένες προσπάθειες που καταβλήθηκαν από την ελληνική πλευρά από το
1974 και μετά για τη βελτίωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων δεν είχαν
αποτέλεσμα. Στο Κυπριακό, η τουρκική αδιαλλαξία δεν επέτρεψε μέχρι σήμερα την
επίτευξη δίκαιης και βιώσιμης λύσης του προβλήματος. Σε ό,τι δε αφορά το
Αιγαίο, οι τουρκικές μονομερείς και καθ’ όλα απαράδεκτες διεκδικήσεις
πολλαπλασιάζονται, με χαρακτηριστικά παραδείγματα την υφαλοκρηπίδα, τον
εναέριο χώρο, την αιγιαλίτιδα ζώνη, την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών, τις
«γκρίζες ζώνες» κ.λπ.

Στις αξιώσεις της αυτές, η Τουρκία έχει την ανοχή τόσο των ΗΠΑ που την θεωρούν
χώρα υψίστης στρατηγικής σημασίας για τα συμφέροντα της Δύσης, όσο και
ορισμένων τουλάχιστον εταίρων μας στην Ε.Ε., τη στάση των οποίων έζησα επί
οκτώ χρόνια από κοντά. Έτσι βέβαια αποδυναμώνονται τα όποια πλεονεκτήματα από
τη συμμετοχή μας στην Ε.Ε.

Η θέση του Ανδρέα Παπανδρέου

Η κατάσταση αυτή μας επιβάλλει η θέση μας να είναι απόλυτα σαφής: ένα μόνο
πρόβλημα υπάρχει στις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας και αυτό είναι νομικό, η
οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας του Αιγαίου από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.
Όλα τα άλλα θέματα που προβάλλει η Άγκυρα δεν μπορούν να αποτελέσουν
αντικείμενο διαπραγμάτευσης (διάλογος «εφ’ όλης της ύλης»), από τη στιγμή που
εμείς δεν διεκδικούμε τίποτε και, συνεπώς, μόνον να δώσουμε θα είχαμε σε μια
τέτοια διαπραγμάτευση. Τη θέση αυτή την τηρήσαμε απαρέγκλιτα με τον Ανδρέα
Παπανδρέου, στις κυβερνήσεις του οποίου μετείχα ως υπουργός των Εξωτερικών:
καθαρές σχέσεις με την Τουρκία στη βάση της παραπάνω αμετακίνητης γραμμής που
δημιουργεί και τις δυνατότητες συνεργασίας σε άλλους τομείς και, βεβαίως, στα
πολυμερή fora, όπως π.χ. η Οργάνωση Συνεργασίας του Ευξείνου Πόντου. Προς την
κατεύθυνση αυτή θέλω να ελπίζω ότι στοχεύει η κινητικότητα που παρατηρείται
τον τελευταίο καιρό, με ελληνική κυρίως πρωτοβουλία. Κάθε άλλη συζήτηση, είτε
διμερής είτε δικαιοδοτικής μορφής σε ευρύτερο πλαίσιο, θα ήταν ανεδαφική αν μη
και επικίνδυνη.

Η ορθότητα της θέσης αυτής επιρρωννύεται και από την παρατηρούμενη έλλειψη
ουσιαστικής και ισόρροπης ανταπόκρισης της τουρκικής πλευράς σε όλες τις
πρόσφατες ελληνικές χειρονομίες έπειτα από τους καταστροφικούς σεισμούς στις
δύο χώρες και τα αισθήματα ανθρώπινης συναλληλίας που εκδηλώθηκαν μεταξύ των
δύο λαών.

Η συνάντηση Πρωθυπουργών

Η συνάντηση των κ.κ. Σημίτη και Ετζεβίτ έγινε μεν σε καλό κλίμα, αλλά δεν φαίνεται να απέδωσε κάτι θετικό

Πράγματι, η συνάντηση των κ.κ. Σημίτη και Ετζεβίτ έγινε μεν σε καλό κλίμα,
αλλά δεν φαίνεται να απέδωσε κάτι θετικό.

Για μεν το Κυπριακό, το οποίο επηρεάζει σε μέγιστο βαθμό τις ελληνοτουρκικές
σχέσεις, ο Τούρκος Πρωθυπουργός θέλησε να το αποσυνδέσει από αυτές, έχοντας
προφανώς την άποψη ότι το πρόβλημα έχει λυθεί με την εισβολή του 1974 και ότι
στην Κύπρο υπάρχουν τώρα δύο κράτη. Η θέση αυτή μηδαμινές σχεδόν προσδοκίες
δημιουργεί για τις επικείμενες συνομιλίες Κληρίδη – Ντενκτάς που θα έχουν,
φοβάμαι, προσχηματικό μόνον χαρακτήρα, σκηνοθετήθηκαν από τις ΗΠΑ και άλλους
για προφανείς λόγους εν όψει της Συνόδου Κορυφής του Ελσίνκι και έγιναν
δυνατές χάρις στη διαλλακτική στάση του Προέδρου της Κύπρου απέναντι στους
θεατρινισμούς και τις αξιώσεις του Τουρκοκυπρίου ηγέτη που φθάνουν τα όρια του εμπαιγμού.

Σε ό,τι αφορά το Αιγαίο η δήλωση του κ. Ετζεβίτ ότι δήθεν η Τουρκία δεν έχει
εδαφικές διεκδικήσεις εις βάρος της Ελλάδος είναι μάλλον κενή περιεχομένου, αν
λάβει κανείς υπόψη τις γνωστές θεωρίες της γείτονος περί «γκρίζων ζωνών» κ.λπ.

Ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός

Με δεδομένα όλα τα παραπάνω, γεννάται το ερώτημα ποια πρέπει να είναι η στάση
της χώρας μας στο θέμα της ανάδειξης της Τουρκίας σε υποψήφια προς ένταξη χώρα
στην Ε.Ε.

Βεβαίως, ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός της Τουρκίας μάς είναι κατ’ αρχήν
αποδεκτός, υπό όρους όμως και προϋποθέσεις, όπως είπε και ο Πρωθυπουργός,
μολονότι είναι σε όλους αντιληπτό ότι η ένταξη αυτή καθεαυτή μόνον απατηλό
όνειρο μπορεί να είναι για την Τουρκία σε οποιοδήποτε ορατό μέλλον. Ας
σημειωθεί πάντως ότι η ιδιότητά της ως υποψήφιας χώρας θα αναβαθμίσει αυτόματα
τις πολιτικές και αμυντικές σχέσεις της Άγκυρας με την Ευρώπη, ιδίως αν ληφθεί
υπόψη η προσεχής ενσωμάτωση της ΔΕΕ στην Ε.Ε. Και αυτή είναι ίσως ουσιαστικά,
στο παρόν στάδιο, η επιδίωξη των Τούρκων ιθυνόντων.

Ποιες μπορεί να είναι οι προϋποθέσεις αυτές;

Τουρκία – Κύπρος

Κατ’ αρχήν, είναι αυτονόητο ότι θα πρέπει να ισχύσουν και για την Τουρκία τα
ίδια κριτήρια που ισχύουν και για τις άλλες χώρες (κριτήρια Κοπεγχάγης) και
όχι να τύχει προνομιακής μεταχείρισης, ιδίως αν σκεφθεί κανείς την κατάσταση
των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα αυτή. Τα κριτήρια αυτά πρέπει να
πληρούνται κατά την έναρξη της όλης διαδικασίας.

Ως προς το Κυπριακό: Το προηγούμενο της άρσης του ελληνικού βέτο για την
Τελωνειακή Ένωση Τουρκίας – Ε.Ε. είναι, νομίζω, διδακτικό. Εκάναμε τότε τη
γνωστή χειρονομία, το αντάλλαγμα όμως για την Κύπρο έχει ήδη καταστεί θολό και
αβέβαιο, αφενός λόγω της τουρκικής στρεψοδικίας που εκδηλώθηκε από της
επομένης κιόλας της υπογραφής της συμφωνίας Τελωνειακής Ένωσης και που
προκάλεσε την έντονη αντίδραση του τότε Γάλλου υπουργού Εξωτερικών κ. Ζιπέ,
αφετέρου λόγω της στάσης μερικών εταίρων μας που δεν κρύβουν τώρα την πρόθεσή
τους να συνδέσουν την ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε. με την επίλυση του πολιτικού
της προβλήματος.

Η κατάσταση αυτή είναι καιρός πλέον να ξεκαθαρίσει οριστικά. Και επειδή η
Ελλάδα δύσκολα θα μπορούσε να παρεμποδίσει όλη τη διεύρυνση της Ε.Ε. εξαιτίας
της Κύπρου, είναι ανάγκη να αποσπασθεί σαφής δήλωση των εταίρων μας που να
εγγυάται την απρόσκοπτη και εντός συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος ένταξη της
Κύπρου, επαναλαμβανομένης συνάμα της παλαιότερης δήλωσής τους ότι το Κυπριακό
επηρεάζει τις σχέσεις Ε.Ε. – Τουρκίας.

Αιγαίο – Διεθνές Δίκαιο

Σε ό,τι αφορά το Αιγαίο, είναι προφανές ότι πρέπει η Τουρκία να προσαρμόσει
ουσιαστικά τη συμπεριφορά της προς τους κανόνες του Διεθνούς Δικαίου και να
εκδηλώσει έμπρακτα τον σεβασμό της προς τις διατάξεις των Διεθνών Συνθηκών και
όχι να προσπαθεί να τις ερμηνεύσει κατά τις επιθυμίες της. Επάνω σ’ αυτό, μια
σαφής δήλωση εκ μέρους της περί εγκατάλειψης της απειλής χρήσης βίας στις
διμερείς σχέσεις (casus belli κ.λπ.) θα ήταν προς τη σωστή κατεύθυνση. Αυτό
βεβαίως προϋποθέτει και την εγκατάλειψη της θεωρίας περί «γκρίζων ζωνών».

Μη δεσμεύσεις Κλίντον

Υποθέτω ότι αυτά πρέπει να ειπώθηκαν και προς τον Πρόεδρο των ΗΠΑ στην
ενδιαφέρουσα επίσκεψη που πραγματοποίησε στη χώρα μας, έστω με αναταράξεις. Η
αφομοίωση εκ μέρους του των θέσεών μας στα ζητήματα αυτά, αν θα ήταν δυνατή,
θα είχε μεγάλη σημασία. Γιατί καλές είναι οι βεβαιότητές του για τον ηγετικό
ρόλο της Ελλάδας στα Βαλκάνια, αλλά φαντάζουν λίγο σαν ψιμύθιο στο «γε νυν»
σκηνικό της περιοχής μας. Πράγματι, στα άλλα θέματα, όπου υπάρχει αυτονόητα
διαφοροποίηση σχεδίων και συμφερόντων μεταξύ μας, απέφυγε επιμελώς να αναλάβει
δεσμεύσεις, υποσχόμενος απλά «τη συνέχιση του ενδιαφέροντός του» για την
επίλυση του Κυπριακού. Και είπε βέβαια ότι η Τουρκία δεν θα μπορέσει να
ενσωματωθεί στην Ευρώπη αν δεν λύσει τα προβλήματά της με την Ελλάδα, αλλά η
προοπτική αυτή είναι ούτως ή άλλως μακρινή. Ο Αμερικανός Πρόεδρος δεν αρνείται
ότι εκείνο που τον ενδιαφέρει αυτή τη στιγμή είναι ο χαρακτηρισμός της
Τουρκίας ως υποψήφιας προς ένταξη χώρας, ασχέτως του αν και πότε θα αρχίσουν
ενταξιακές διαπραγματεύσεις. Σε ό,τι αφορά δε τις απόψεις του περί
δικαιοδοσίας του Διεθνούς Δικαστηρίου, μόνο περιοριστικά μπορούν να
χρησιμεύσουν, δηλαδή, κατά τα προεκτεθέντα, για το θέμα της υφαλοκρηπίδας.

Είμαι βέβαιος ότι η Σύνοδος Κορυφής του Δεκεμβρίου στο Ελσίνκι θα διαλύσει την
αχλύ που δημιούργησαν οι προσδοκίες, ελπίδες, χίμαιρες αλλά και οι
ερμηνευτικές υποθέσεις για το τι είπε ή δεν είπε ο Πρόεδρος Κλίντον ­ να
κατακάτσει τουλάχιστον ο κουρνιαχτός και να αποκτήσουμε το μέτρο του ρεαλισμού
που επιβάλλουν τα πράγματα.

Ο Κάρολος Παπούλιας είναι Πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών και Άμυνας της
Βουλής, πρώην υπουργός Εξωτερικών