ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Οι προκλήσεις του Σλότερνταϊκ

Η «Κριτική του κυνικού λόγου» ξάφνιασε. Ο «Ευρωταοϊσμός» γοήτευσε. Οι
«Σφαίρες» προκαλούν. Πέτερ Σλότερνταϊκ, ο τελευταίος των μεταμοντέρνων.

Πέτερ Σλότερνταϊκ: ο Γερμανός φιλόσοφος με φόντο τις «σφαίρες» του

Το όνομα του 52χρονου καθηγητή της φιλοσοφίας και της αισθητικής στην
Καρλσρούη πρωτοακούστηκε πριν από λίγους μήνες στην υπόλοιπη Ευρώπη με αφορμή
το «σκάνδαλο Σλότερνταϊκ», τη συζήτηση δηλαδή που προκάλεσαν στη Γερμανία οι
θέσεις του για τη γενετική επιλογή. Ο Γερμανός φιλόσοφος, όμως, έχει πίσω του
έργο τουλάχιστον είκοσι ετών. Αυτό που τον απασχολούσε ανέκαθεν ήταν ο
διάχυτος κυνισμός σε έξι θεμελιώδεις τομείς της κοινωνίας μας (στρατιωτικές
υποθέσεις, πολιτική, σεξουαλικότητα, ιατρική, θρησκεία και θεωρία) και σε τρία
δευτερεύοντα πεδία (ηθική, οικονομία και μέσα επικοινωνίας). Στο έργο του
«Κριτική του κυνικού λόγου» (1983), που έχει πουλήσει 100.000 αντίτυπα,
αναζητούσε μια θεωρία ιστορικού και ανθρωπολογικού χαρακτήρα. Έπειτα ήλθαν το
«Μαγικό Δένδρο» (1987), ένα δοκίμιο για την ένδεια του σύγχρονου πολιτισμού, ο
«Ευρωταοϊσμός» (1989), ένα μίγμα πολιτικής και New Age, και τώρα το μνημειώδες
τρίτομο έργο «Σφαίρες», όπου ο συγγραφέας ξεκινά από μια θεωρία του εσωτερικού
χώρου για να αναπτύξει μια γενικότερη αντίληψη του κόσμου και της ιστορίας του ανθρώπου.

Αντίθετα με τα ζώα που έρχονται στο φως σπάζοντας ένα αυγό, λέει ο
Σλότερνταϊκ, ο άνθρωπος παραμένει προσκολλημένος στη βιολογική εκείνη ουτοπία
που ακούει στο όνομα «μητέρα». Κι όταν αποχωριστεί από το μητρικό σώμα,
συνεχίζει να αναζητεί την ασφάλεια και την πολυτέλεια. Μέρος αυτής της
πολυτέλειας αντανακλάται στη γλώσσα, που είναι κάτι παραπάνω από ανάμνηση, ένα
άλλο μέρος της στη σεξουαλικότητα, που είναι κάτι παραπάνω από αναπαραγωγή, κι
ένα άλλο στην τέχνη, που είναι κάτι παραπάνω από επικοινωνία. Οι «Σφαίρες»
είναι μια απόπειρα αφήγησης της ανθρώπινης ιστορίας με αφετηρία αυτό το «κάτι
παραπάνω». Το τελικό συμπέρασμα του συγγραφέα είναι ότι στον σύγχρονο κόσμο
έχουν εξαντληθεί οι δυνατότητες ερμηνείας του όλου με βάση την εσωτερικότητα ­
κάτι που προσπάθησε να κάνει ο Χέγκελ. Η εξωτερικότητα και η αποξένωση έχουν
νικήσει την οικειότητα και τη φιλοξενία.

Οι «Σφαίρες» αποτελούν όμως και μια θεωρία του ζευγαριού. Στην εποχή του
«καθρέφτη» και των μέσων ενημέρωσης, η οντολογία του ζεύγους, η έμφυτη τάση
δηλαδή του ατόμου προς μια συντροφική ζωή, εμφανίζεται παραμορφωμένη.
Περιβαλλόμαστε όλο και περισσότερο από ανθρώπους που πάσχουν από έναν τερατώδη
ναρκισσισμό και δεν μπορούν να ζευγαρώσουν παρά μόνο με τον εαυτό τους,
νομίζοντας ότι έτσι μπορούν να ενταχθούν αρμονικά στην κοινωνία. Σ’ αυτή τη
μάχη ανάμεσα στον ατομισμό και τον πλουραλισμό, ο Σλότερνταϊκ παίρνει σαφή
θέση: αν το μεταμοντέρνο είναι κυρίως πλουραλισμός, αν μεταμοντέρνος είναι
αυτός που πολεμά τον έρποντα ολοκληρωτισμό της κλασικής μεταφυσικής, τότε
εκείνος είναι ανεπιφύλακτα μεταμοντέρνος. Αναγνωρίζοντας έτσι ότι υπάρχουν
πολλές νεωτερικότητες. Ότι οι διάφοροι πολιτισμοί προσφέρουν διαφορετικούς
δρόμους, διαφορετικές γλώσσες, προς τις νεωτερικότητες αυτές. Και ότι από αυτή
την ετερογένεια ξεπηδά μια κουλτούρα του διαλόγου και του σεβασμού της διαφορετικότητας.