ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Συνηθισμένοι άνθρωποι

Το ζήτημα: Δυστυχώς στη χώρα μας πέρασε σχεδόν απαρατήρητο ένα βιβλίο που
προκάλεσε σάλο στην υπόλοιπη Ευρώπη. Το βιβλίο αυτό το έγραψε κάποιος
πανεπιστημιακός του Χάρβαρντ και ο τίτλος του είναι ο εξής: «Πρόθυμοι
εκτελεστές του Χίτλερ: Οι συνηθισμένοι Γερμανοί και το Ολοκαύτωμα».

Υποστηρίζει ένθερμα κάποια αντίληψη που ίσως σε κάποια στιγμή να πέρασε από το
μυαλό όλων μας. Δηλαδή ότι οι απλοί Γερμανοί, οι συνηθισμένοι άνθρωποι από
όλες τις κοινωνικές τάξεις, στήριξαν ενεργητικά τη γενοκτονία των Εβραίων. Οι
οργίλες αντιδράσεις που ξεσηκώθηκαν από κάποιους παράγοντες στη Γερμανία, όπως
λ.χ. από τον εκδότη του Spiegel, δείχνουν ανάγλυφα ότι μερικοί δεν έχουν
ξεπεράσει ακόμη τις αγκυλώσεις του ένοχου παρελθόντος, ιδίως μάλιστα όταν αυτή
η χώρα διαμόρφωσε μεταπολεμικά ένα θαυμαστό κράτος δικαίου. Ας ανιχνεύσουμε
όμως σύντομα τις σκέψεις του συγγραφέα.

Η αιτία: Γιατί οι περισσότεροι Γερμανοί έγιναν πρόθυμοι εκτελεστές; Η απάντηση
είναι η εξής: Ένας δηλητηριώδης φυλετικός αντισημιτισμός που τροφοδοτήθηκε από
τη χριστιανική κουλτούρα παγίωσε πριν έλθουν ακόμη οι ναζί στην εξουσία την
ακράδαντη πεποίθηση ότι οι Εβραίοι είναι μια θανάσιμη απειλή για το γερμανικό
έθνος. Ο Jude, ο Εβραίος, ήταν ένα μεταφυσικό φόβητρο με διαβολικές ιδιότητες
που έπρεπε να εξοντωθεί. Όταν αργότερα ο Χίτλερ αξίωσε την επιβολή των
υπερανθρώπων πάνω στους υπάνθρωπους, η κουλτούρα αυτή οδήγησε σταδιακά τους
Γερμανούς στην εξόντωση ενός ολόκληρου λαού.

Ο Γκολντχάγκεν, ο συγγραφέας, απορρίπτει αιτιολογημένα την εκδοχή ότι οι
Γερμανοί στρατιώτες εκτελούσαν απλώς διαταγές και σκιαγραφεί την κλιμακωτή
εξέλιξη των διάφορων μέτρων που ενίσχυσαν ενεργητικά οι απλοί πολίτες: την
απόλυση των χιλιάδων Εβραίων δημόσιων υπαλλήλων, τη «Νύχτα των κρυστάλλων», τα
μαζικά συλλαλητήρια, τις ταμπέλες στους δρόμους του Μονάχου και αλλού (του
τύπου: Η είσοδος των Εβραίων σε αυτό το μέρος γίνεται με δική τους ευθύνη!),
τη θανάτωση και τη γενοκτονία.

Οι αντιφάσεις: Σε αυτό το σημείο θα εντοπίσω επιλεκτικά ορισμένες εκδοχές του
βιβλίου που ενισχύουν απλώς τη γενική του προβληματική. Έτσι ο απλός άνθρωπος
ερχόταν καθημερινά σε επαφή με τη φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης, αφού
μόνο στο Βερολίνο υπήρχαν 645(!). Όμως το πιο εκπληκτικό πράγμα που ανιχνεύει
την κοινωνική καθημερινότητα των Γερμανών στρατιωτών είναι το εξής: Τη μία
ημέρα συμμετείχαν σε μαζικές δολοφονίες και την άλλη διοργάνωναν κοινωνικές
βραδιές με μουσικές εκδηλώσεις και αναζητήσεις για τον Θεό. Ακόμη έβγαζαν
φωτογραφίες που απεικόνιζαν τη σκληρή μεταχείριση των Εβραίων και τις
κρατούσαν για «σουβενίρ». Αυτός ο διχασμός της προσωπικότητας (που ούτε στα
έργα του Ντε Πάλμα δεν συναντιέται) μπορεί να εξηγηθεί μόνο αν θεωρήσει κανείς
ότι οι Γερμανοί είχαν αφομοιώσει μια κοσμοαντίληψη που αποδεχόταν ως ηθικό
καθήκον την εξόντωση του παγκόσμιου εβραϊσμού.

Αποτίμηση: Το βιβλίο του Γκολντχάγκεν υπέστη έντονη κριτική γιατί υποβαθμίζει
την κρίσιμη σημασία διάφορων παραγόντων, όπως την επίδραση που είχε η
Δημοκρατία της Βαϊμάρης στη συνείδηση των Γερμανών ή ότι υπήρχε μεγάλη
οικονομική κρίση την εποχή εκείνη (39% άνεργοι) κ.λπ.

Παρά τις κρίσιμες αυτές ενστάσεις, η προσέγγιση του συγγραφέα ανοίγει
καινούργια πεδία έρευνας για το Ολοκαύτωμα και αποτελεί ένα κλασικό παράδειγμα
εφαρμογής της γκραμσιανής αντίληψης ότι οι ιδέες μπορούν σε κάποιες
περιστάσεις να επηρεάζουν σημαντικά την εξέλιξη της Ιστορίας.

Όμως το πιο σημαντικό δίδαγμα που μπορεί να βγάλει κανείς για την εποχή μας
είναι το εξής: Δεν πρέπει να λατρεύουμε ή να φετιχοποιούμε την κοινωνία των
πολιτών. Οι ίδιοι οι Γερμανοί πολίτες είχαν ενστερνισθεί μια κουλτούρα που την
εφάρμοσαν στην καθημερινή τους ζωή και τους οδήγησε ανεξέλεγκτα σε ακραίες
καταστάσεις και στη διάρρηξη της πνευματικής τους ιστορίας που τροφοδότησε τον
παγκόσμιο πολιτισμό με έναν Marx και έναν Hegel.

Έτσι και σήμερα η κοινωνία των πολιτών πρέπει να ενισχυθεί, αλλά πρέπει να
εκφράζεται συντεταγμένα μέσα από θεσμούς και κινήματα που θα παλεύουν για την
αλλαγή της δομής και της νοοτροπίας των κομμάτων.

Επίλογος: Οι συνηθισμένοι άνθρωποι έκλεισαν τον κύκλο τους. Σήμερα ιδίως
χρειαζόμαστε άτομα με οράματα.

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι αναπληρωτής καθηγητής της Νομικής Σχολής Θεσσαλονίκης.