ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η Ευρώπη των Περιφερειών

Τέλος του έθνους-κράτους και ανάδυση των πόλεων και των περιφερειών σε
συνθήκες παγκοσμιοποίησης; Αμφισβήτηση των εθνικών κρατικών πολιτικών στο
όνομα της ευρωπαϊκής ενοποίησης και των υπερεθνικών δομών;

Ανυποληψία των δημοκρατικών θεσμών και αξιών, της συλλογικής δράσης και
συμμετοχής που αναπτύχθηκαν με βάση το έθνος-κράτος, στο όνομα της παγκόσμιας
αγοράς και της νέας αναπτυξιακής δυναμικής των πόλεων και των περιφερειών;

Με πρόσχημα την παγκοσμιοποίηση αμφισβητούνται διαρκώς οι δημόσιες πολιτικές
παραχωρώντας νέα πεδία στην οικονομία της αγοράς. Η κρίση της πολιτικής δεν
οδηγεί σε διορθωτικές ρυθμίσεις για την αντιμετώπιση του δημοκρατικού
ελλείμματος, αλλά στην αναζήτηση νέων μορφών «πολυ-επίπεδης διακυβέρνησης» σε
υπερεθνικό και τοπικό επίπεδο. Κάθε μορφής τοπικισμοί και χωριστικά κινήματα
αντιμετωπίζονται στη μεταμοντέρνα σκέψη ως σεβαστές «ετερότητες».

Είναι γεγονός ότι σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες τις τελευταίες δεκαετίες
προωθήθηκαν διαδικασίες αποσυγκέντρωσης και αποκέντρωσης αρμοδιοτήτων και
πόρων από το κεντρικό κράτος σε χαμηλότερα επίπεδα διοίκησης και αυτοδιοίκησης
(α’ και β’ βαθμού).

Χαρακτηριστικά αναφέρονται οι αλληλοκαλυπτόμενες σφαίρες επιρροής των τοπικών
και περιφερειακών δομών και η αυξανόμενη συνεργασία τους απευθείας με
υπερεθνικούς θεσμούς (π.χ. διαπραγματεύσεις με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και
προσπάθεια παράκαμψης των εθνικών κρατών). Ορισμένοι σπεύδουν αβασάνιστα να
υποστηρίξουν ότι στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης οδηγούμαστε στη συρρίκνωση
και συμπίεση του εθνικού κράτους, από υπερεθνικές δομές αφενός και από τους
περιφερειακούς και τοπικούς θεσμούς αφετέρου. Η Ευρώπη των Περιφερειών και των
Πόλεων δεν αφορά μόνο τις προσπάθειες συγκρότησης νέων δομών (π.χ. Επιτροπή
των Περιφερειών, Δίκτυα Πόλεων κ.ά.), αλλά προβάλλεται, σε αντιδιαστολή με τις
πολιτικές των εθνικών κρατών, και ως εναλλακτική πολιτική πρόταση από πολλούς
ερευνητές και πολιτικούς, ιδιαίτερα από τον χώρο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.

Πρόκειται στην ουσία για μια ανερχόμενη ιδεολογία που συγκαλύπτει την
αντιφατικότητα των αλλαγών που συντελούνται. Στην πραγματικότητα η
ανασυγκρότηση της σχέσης κεντρικού – τοπικού ή εθνικού – περιφερειακού τις
τελευταίες δεκαετίες στις χώρες της Ευρώπης δεν σημαίνει υποβάθμιση του
εθνικού κράτους, αλλά ανασύνθεση του ρόλου του. Ταυτόχρονα με την αναβάθμιση
των αποκεντρωμένων τοπικών θεσμών (π.χ. όσον αφορά τις αρμοδιότητες και τους
πόρους) έχουμε και τάσεις αυξανόμενης ισχυροποίησης του κεντρικού επιπέδου
(εθνικού), που αναλαμβάνει νέο κανονιστικό ρόλο π.χ. όσον αφορά τον έλεγχο και
τη διαμόρφωση των προϋποθέσεων άσκησης τοπικών πολιτικών.

Παράλληλα διαπιστώνεται ότι αποδυναμώνονται οι κεντρικοί αναδιανεμητικοί
μηχανισμοί των πόρων, ενώ οι πόλεις και οι περιφέρειες ωθούνται, μέσα σε ένα
ιδιαίτερα έντονο πλαίσιο ανταγωνισμού, σε νέες μορφές διακυβέρνησης που
χαρακτηρίζονται από τη συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, τα κριτήρια
της επιχειρηματικότητας, του ρίσκου της εμπορευματοποίησης, της αβεβαιότητας
και της κερδοσκοπίας.

Οι πολιτικοί θεσμοί καλούνται να υιοθετήσουν τις αρχές της επιχειρηματικότητας
και της αποτελεσματικότητας, είτε μέσω της ιδιωτικοποίησης και
εμπορευματοποίησης δημοσίων αγαθών και υπηρεσιών είτε μέσω υπεργολαβιών προς
τον ιδιωτικό τομέα είτε, τέλος, μέσω ανάληψης κοινών δράσεων του δημόσιου και
ιδιωτικού τομέα (π.χ. έργα με αυτοχρηματοδότηση, προγραμματικές συμβάσεις).

Είναι γεγονός ότι σε πολλές περιπτώσεις που αναπτύσσονται τέτοιες συνεργασίες
στις πόλεις και στις περιφέρειες ενεργοποιούνται τοπικοί πόροι σε καινοτόμες
αναπτυξιακές δραστηριότητες (π.χ. τεχνολογικά πάρκα, δίκτυα παροχής υπηρεσιών
με νέες τεχνολογίες κ.ά.). Τα ερωτήματα που τίθενται είναι ποια είναι τα οφέλη
από τις νέες δυναμικές που αναπτύσσονται, πώς κατανέμονται και σε ποιο βαθμό
συνδυάζονται αναπτυξιακοί και αναδιανεμητικοί στόχοι.

Στον βαθμό που οι νέες πολιτικές επιχειρηματικού χαρακτήρα προϋποθέτουν μια
σημαντική μετατόπιση πόρων από τη σφαίρα της αναδιανομής προς την υποστήριξη
της ανάπτυξης των πόλεων και των περιφερειών με παροχή κινήτρων στις
επενδύσεις, είναι προφανές ότι θα υπάρχουν κερδισμένοι και χαμένοι, ενώ τα
εντεινόμενα προβλήματα των κοινωνικών ανισοτήτων, της ανεργίας, της νέας
φτώχειας και της υποβάθμισης του περιβάλλοντος οξύνονται.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.