ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η ψυχοπαθολογία του φόβου

Ο φόβος είναι συνυφασμένος με την ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού.
Γεννήθηκε και θα πεθάνει μαζί του. Στην ιστορία της Δύσης για αιώνες
κυριάρχησαν οι «αυθόρμητοι φόβοι» των πλατιών στρωμάτων του πληθυσμού. Είναι
οι φόβοι που αφορούσαν τη φύση, τη νύχτα, τους βρυκόλακες, τα μάγια, τις
φονικές επιδημίες, τους πολέμους, την πείνα κ.ά.

Ο J. Delumeau μελετώντας το φαινόμενο του φόβου στη Δύση αντιπαραθέτει στους
αυθόρμητους φόβους της μάζας τούς νοητικά επεξεργασμένους φόβους των
μορφωμένων στρωμάτων που ώς την Αναγέννηση αποτελούνταν κυρίως από κληρικούς.
Η δεύτερη αυτή κατηγορία του νοητικά επεξεργασμένου και θεωρητικοποιημένου
φόβου είχε να κάνει με τον προβληματισμό γύρω από τη γένεση του κακού στον
κόσμο. Η αναμονή της Δευτέρας Παρουσίας, η δράση του Σατανά και των οργάνων
του, όπως είναι οι μάγισσες, οι αιρετικοί, οι άπιστοι, οι ειδωλολάτρες
υπάγονται σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία των «κατασκευασμένων εκ των άνω φόβων».

Οι δύο κατηγορίες συνυπάρχουν. Η δεύτερη όμως κατηγορία, που είναι και
απαραίτητη για τη συντήρηση μιας δεδομένης τάξης πραγμάτων, ενδυναμώνει και
κλιμακώνει τους αυθόρμητους φόβους του κοινού.

Με την εγκοσμιοποίηση του πολιτισμού ο φόβος δεν εξαλείφεται. Αλλάζει
περίβλημα και ρητορικό σχήμα. Γίνεται «ανθρωποθεολογικός».

Ο παλαιός, λοιπόν, φόβος επιμένει. Κι έτσι μια θεομηνία, ένας σεισμός για
παράδειγμα, δεν ενεργοποιεί μόνον τα γειτονικά ρήγματα, αλλά μέσα από τον
ίλιγγο της απελπισίας που επιφέρει ενεργοποιεί και τα κοιτάσματα των αλλοτινών
ρηγμάτων φόβου που βρίσκονται καταχωνιασμένα στα βάθη του ψυχισμού.

Όσο πιο αδύναμος κι έμφοβος νιώθεις τόσο πιο εύκολα ενδίδεις στο άλογο
στοιχείο. Υποχείριο σε φόβους όχι πλέον μόνο αυθόρμητους αλλά και «νοητικά
επεξεργασμένους». Ο δούλος έχει πάντα αφέντη τον φόβο. Ακραίο παράδειγμα οι
νεαροί σατανιστές στη γειτονική Τουρκία οι οποίοι εν μέσω της γενικευμένης
απελπισίας που γέννησε ο φονικός σεισμός θυσίασαν τη νεαρή κοπέλα για να
εξευμενίσουν το μένος του Εγκέλαδου. Η ακρότητα κρύβει κάθε φορά τη δική της
αλλόκοτη λογική: ο φόβος μιας επικείμενης ολικής καταστροφής εκλύει
απεριόριστα αποθέματα παραλογισμού.

Η παλινδρόμηση, λοιπόν, στο άλλοτε και το αλλού καραδοκεί. Και το ερώτημα του
Ρίλκε «κάτι πρέπει να κάνουμε για τον φόβο, αλλά τι;» μοιάζει να παραμένει ανοιχτό.

Βεβαίως, δεν υπάρχουν συνταγές. Βεβαίως, η λέξη «ψυχραιμία» τα λέει όλα χωρίς
να λέει τίποτα. Βεβαίως η «αυτορρύθμιση» και εδώ είναι σωτήρια. Πώς όμως να
επιτευχθεί; Μια αίσθηση ελέγχου της κατάστασης θα ήταν εδώ μια πολύτιμη αρωγή.
Έλεγχος όμως της κατάστασης σημαίνει και διαύγεια ως προς τους μηχανισμούς
παραγωγής και αναπαραγωγής του φόβου, αλλά και των δυσλειτουργιών που αυτός γεννά.

Οι παρενέργειες του φόβου ενδέχεται να είναι πιο καταστροφικές από το ίδιο το
γεγονός που τις προκαλεί. Όπως ο διογκωμένος φόβος του εγκλήματος είναι σε
θέση να δημιουργήσει μεγαλύτερες επιπλοκές από το ίδιο το έγκλημα αλλοιώνοντας
δραματικά τη ζωή και την καθημερινότητά μας, έτσι και η καλλιέργεια της
συνεχιζόμενης φοβίας ενός επικείμενου σεισμού μόνο κακό μπορεί να κάνει.

Στον ορίζοντα προβάλλει η φαντασίωση της πρόβλεψης ενός μελλοντικού σεισμού.
Όλα δείχνουν ότι μια τέτοια πρόβλεψη δεν είναι έως τώρα δυνατή. Δεν υπάρχει
δυνατότητα πρόβλεψης με ακρίβεια χρόνου και τόπου. Ας δεχθούμε τα όρια της
επιστήμης. Ας μην ενδίδουμε στις σειρήνες ενός ψευδοελέγχου και μιας
παντοδυναμίας που δεν ισχύει. Ναι, ο έλεγχος της κατάστασης είναι αναγκαίος,
όχι όμως μέσα από πλασματικά και ουτοπικά δεκανίκια.

Στους «επεξεργασμένους» φόβους της μεσαιωνικής Δύσης ο φόβος της μάγισσας ήταν
απαραίτητος για τη συνοχή της ομάδας. Είναι βέβαιο ότι και τώρα θα υπάρξει η
κατασκευή «υπαιτίων» της συμφοράς. Η μετατόπιση του διάχυτου άγχους σε δήθεν
υπαίτια πρόσωπα ή καταστάσεις είναι μια «πονηριά του ψυχισμού» που ανακουφίζει
από το ανεξέλεγκτο και διάχυτο άγχος.

Στη συνταγή, λοιπόν, της ψυχραιμίας ας προσθέσουμε και την επαγρύπνηση όχι
μόνο στα Ρίχτερ, αλλά και στους μηχανισμούς που εκλύουν οι φόβοι των Ρίχτερ.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.