ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κράτος και κοινωνική προστασία

«Πόλεμο στη φτώχεια κηρύσσει ο Τ. Μπλερ», αναφέρει ο χθεσινός Τύπος.
Πράγματι, από τον προηγούμενο αιώνα, όταν ο Ε. Ollivier κατήγγειλε στη Γαλλική
Βουλή (1864) τις «υπερβολές του συγκεντρωτισμού και την άνευ μέτρου επέκταση
των κοινωνικών δικαιωμάτων» (!), το κράτος και η κοινωνική προστασία
συνδέονται στενά.

Ενάμιση αιώνα αργότερα, η μεγάλη αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων και η ζήτηση
«κράτους» από τα λαϊκά στρώματα φέρει εκ νέου στο προσκήνιο τον ρόλο του
κράτους ως παραγωγού κοινωνικής συνοχής και αλληλεγγύης. Γιατί το κράτος είναι
πάντοτε εδώ!

Αναμφίβολα, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, το κράτος ­ όπως και η κοινωνία,
όπως και οι άνθρωποι ­ έχει αλλάξει. Το κράτος – οικονομικός επιχειρηματίας,
το κράτος – αυτοδύναμος παραγωγός δικαίου, όπως, επίσης, το κράτος –
κοινωνικός αρωγός έχουν εξασθενήσει. Όμως, η «τελική ήττα» του κράτους απλώς
δεν επήλθε.

Η προώθηση νέων θεσμών και νέων κανόνων, η θεσμίζουσα ικανότητα, παραμένει
προνόμιο ­ κρίσιμο προνόμιο ­ του εθνικού κράτους, και μάλιστα του κεντρικού
διευθυντικού ­ και κατ’ εξοχήν πολιτικού ­ πυρήνα του, της κυβέρνησης. Αυτή
όμως η ικανότητα θέσμισης δεν ασκείται πλέον «μοναχικά» από το κυρίαρχο κράτος
του παλαιού καιρού, αλλά διά μέσου μιας συνεχούς διαπραγμάτευσης με άλλες
δημόσιες αρχές (άλλα κράτη ή θεσμισμένα κέντρα άσκησης δημόσιας εξουσίας). Η
εικόνα του μοναχικού, κυρίαρχου και μονομερώς δρώντος κράτους δεν
ανταποκρίνεται στη σημερινή πραγματικότητα των ευρωπαϊκών κρατών. Το κράτος
των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι το κράτος-εταίρος στο εσωτερικό ενός
συστήματος κρατών, είναι, σύμφωνα με τον όρο του Ε. Jobert, το «κράτος-διαπραγματευτής».

Ωστόσο, μέσα στον ορυμαγδό των αλλαγών, η κοινωνική προστασία παραμένει κατ’
εξοχήν ευθύνη του εθνικού κράτους. Ο ακραίος ετερόκλητος χαρακτήρας των
εθνικών προνοιακών θεσμών καθιστά ιδιαίτερα δύσκολη την εναρμόνισή τους και τη
διαμόρφωση ενός «ευρωπαϊκού κράτους πρόνοιας». Οι πολιτικές κοινωνικής
προστασίας είναι βέβαιο ότι θα παραμείνουν για πολύ αρμοδιότητα του εθνικού κράτους.

Το εθνικό κοινωνικό κράτος υπήρξε το θεσμικό, ηθικό και «επιχειρησιακό» κέντρο
των συστημάτων κοινωνικής προστασίας στην Ευρώπη. Το ίδιο θα συμβεί και στο
μέλλον. Ουδείς άλλος θεσμός ή παράγοντας δεν μπορεί να αναλάβει τον ρόλο,
ιδίως στην «κρύα εποχή του ατομικισμού», του παραγωγού και εγγυητή της
κοινωνικής συνοχής. Ουδείς άλλος μπορεί να οργανώσει ­ σε μεγάλη κλίμακα ­ την
κοινωνική αλληλεγγύη. Οι «τοπικές κοινωνίες» και οι περιφέρειες είναι πολύ
«μικρές» για να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν μία τόσο «μεγάλη» πολιτική. Η
επιχείρηση είναι υπερβολικά στραμμένη προς το κέρδος για να αναλάβει μια
τέτοια λειτουργία. Οι «κοινότητες» κάθε είδους (δίκτυα γειτονιάς, οργανώσεις
εθελοντών, οικογένεια), όπως και η φιλανθρωπία είναι ιδιαίτερα ασθενικές για
να αντιμετωπίσουν τον «ωκεανό ανασφάλειας» που δημιουργεί η σύγχρονη
καπιταλιστική οικονομία. Όπως έγραψε ο R. Castel, «κανείς δεν μπορεί να
αντικαταστήσει το κράτος στη διεύθυνση των ελιγμών ώστε να αποφύγουμε το
ναυάγιο». Κανείς δεν μπορεί να αντικαταστήσει το κράτος, αλλά και κανείς δεν
μπορεί να αποφύγει το κράτος. Ούτε η δεξιά ούτε η αριστερά. Και πάντως όχι η
αριστερά, για το μεγαλύτερο τμήμα της οποίας η αξιοδότηση του κράτους έγινε
στοιχείο της δικής της αξιοδότησης, και, άρα, της δικής της ταυτότητας.

Ο νεο-φιλελευθερισμός δεν οφείλει την καθιέρωσή του ως μοντέρνο ρεύμα, και
είναι πράγματι εκπληκτικά μοντέρνο ρεύμα, στις παλαιές και συχνότατα
πεπαλαιωμένες ιδέες του, αλλά στην ικανότητά του να εμφανισθεί ως αντίδοτο σε
ένα μοντέρνο πρόβλημα, ως απόπειρα ανώτερης απάντησης στη μείωση της απόδοσης
του κεϋνσιανού καπιταλισμού.

Σήμερα, παντού στην Ευρώπη, οι οπαδοί της ισότητας και της κοινωνικής
δικαιοσύνης εκσυγχρονίζουν τις ιδέες και τις πολιτικές τους.

Ωστόσο, χωρίς την επαναξιοδότηση του κράτους, χωρίς έναν νέο ορισμό του
«κρατικού παρεμβατισμού», δεν θα είναι σε θέση να διατυπώσουν μια ανώτερη από
εκείνη του νεο-φιλελευθερισμού απάντηση σε ένα από τα μεγαλύτερα «μοντέρνα»
προβλήματα που προκαλεί η επέλαση ακριβώς του νεοφιλελευθερισμού: την ακραία
ανισότητα και την κοινωνική περιθωριοποίηση.

Στα ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης, ουδείς μπορεί να αντικαταστήσει το κράτος
και ουδείς μπορεί να αποφύγει το κράτος. Μια «μοντέρνα» απάντηση που δεν έχει
στο κέντρο της το κράτος, μπορεί να φαντάζει απελευθερωμένη από τα παλαιά
υλικά ιδεών, μπορεί να είναι «στη μόδα», αλλά αυτοαναιρείται ως «μοντέρνα».

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.