ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Μπροστά στο άφατο

Ο συλλογικός μας βίος γέμισε ξαφνικά με την ιδέα και την πραγματικότητα
ενός τέλους που ξεπερνά τον άνθρωπο. Η αντίθεση με το ανθρωπογενές και
ανθρωποκίνητο τέλος, σκοπό, της πολιτικής, δίνει στα πράγματα μιαν άλλη
διάσταση, είναι όμως αμφίβολο αν μπορεί πια να μας κάνει σοφότερους.

Αίφνης το πολιτικά αυτονόητο ανακλαστικό της απόδοσης ευθυνών συνορεύει
επικίνδυνα με την έννοια της ύβρεως. Η εξεύρεση και η τιμωρία όσων με πράξεις
ή παραλείψεις συνετέλεσαν στην επιβάρυνση των συνεπειών από φυσικές
καταστροφές ή ατυχήματα είναι χρέος της Πολιτείας. Η πρόσδοση όμως, σε αυτή τη
διαδικασία, χαρακτήρα ομαδικής κάθαρσης είναι πράξη βαθιά μη ηθική, ανίερη, τη
στιγμή που έχουν χαθεί για πάντα ανθρώπινες ζωές και που τίποτε και κανείς δεν
μπορεί να τις αναπληρώσει. Όπως δεν μπορούμε να περιμένουμε από τις τραγωδίες
να βγάλουν στην επιφάνεια την ανθρωπιά μας, έτσι και δεν είναι δυνατό ­ και
δείχνει συγχρόνως πλήρη έλλειψη σεβασμού προς τα θύματα ­ να δίνουμε την
εντύπωση πως το κακό θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί από την ανθρώπινη δράση.
Χάνουμε την αίσθηση των μεγεθών όταν νομίζουμε πως μπορούμε να σταματήσουμε
τον σεισμό ή να κάνουμε τα αεροπλάνα να μην πέφτουν ποτέ, όπως χάνουμε και την
αίσθηση της πραγματικής ευθύνης μας όταν μονίμως μας προλαβαίνει αυτό που εκ
των υστέρων υποτίθεται ότι προσπαθούμε να κατανοήσουμε.

Σε κάθε τραγωδία πρέπει να γίνεται διάκριση ανάμεσα στην ευθύνη και την
υπευθυνότητα. Κανείς δεν έχει ευθύνη που τα έγκατα της αρχαίας χώρας μας
διασχίζει ένα ρήγμα για να μας θυμίζει πόσο κοντά αλλά και πόσο στο έλεος των
θεών βρισκόμαστε. Είμαστε, όμως, σχεδόν όλοι ­ βιαστικοί ιδιοκτήτες,
υπολογιστές τής κάθε δεκάρας κατασκευαστές, ασυνεπείς και «ευλύγιστοι»
ελεγκτές ­ υπεύθυνοι που τα σπίτια μας δεν αντιστέκονται με τον καλύτερο
δυνατό τρόπο στο ξύπνημα των θεών. Κανείς, όσο ειδικός κι αν είναι, δεν
ευθύνεται που δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια τα πάντα, που αργεί ή που
πέφτει έξω. Καθένας, όμως, που διατυπώνει, δημόσια μάλιστα και προνομιακά
επιδοτημένη, πρόβλεψη είναι υπεύθυνος για τη σοβαρότητα και για την βάσανό
της. Όπως υπεύθυνη είναι και η Πολιτεία για την έγκαιρη συνειδητοποίηση ότι
«πληροφορίες» που σκοπεύει να ντύσει με το επίσημο ένδυμα της κρατικής
ανακοίνωσης στηρίζονται σε σαθρά επιστημονικά θεμέλια. Ανάληψη της πραγματικής
ευθύνης εκ μέρους των αρχών συνιστά η νηφάλια κρίση ότι η προστασία του κοινού
από έναν ανώφελο σε κάθε περίπτωση πανικό είναι σοβαρότερη από την εκμηδένιση
της πιθανότητας να τους καταλογισθεί ότι κράτησαν μυστικό κάτι που θα μπορούσε
να αλλάξει τη ροή των πραγμάτων. Από πλευράς δε των καταγγελλόντων, το
ελάχιστο που μπορεί να τους ζητηθεί είναι να μη συγχέουν την έννοια της
πολιτικής ευθύνης, που προϋποθέτει χειρισμό σκοπιμότητας βλαπτικό για τα
εθνικά συμφέροντα, με λάθη, που δεν είναι λογικά δυνατό να αναχθούν στην
πολιτική ηγεσία.

Οι ώρες αυτές είναι ώρες ευθύνης για όλους και όχι μόνο για τους «υπεύθυνους».
Ζούμε ­ και συνδιαμορφώνουμε ­ μια χώρα που τιμά λιγότερο από όσο τους αξίζει
τους ζωντανούς της και επαινεί περισσότερο από όσο απαιτεί το μέτρο τούς
νεκρούς της. Που στα λόγια λοιδορεί τους πολιτικούς της σαν να ‘ταν συνολικά
ανάξιοι της πατρίδας και στην πράξη τούς παραδίδει τη σωτηρία της σαν να ‘ταν
αυτοί η μόνη ελπίδα της. Που αυτοκολακεύεται για τη φυσική ομορφιά της και
κάνει ό,τι περνά από το χέρι της για να την καταστρέψει. Που φωνάζει για
δικαιοσύνη και εννοεί την εύνοια.

Που διεκδικεί την ισότητα για να την τραβήξει προς τα κάτω. Που κάθε μέλος της
είναι εξαιρετικά ευαίσθητο στην παραβίαση του παραμικρού κανόνα από τους
άλλους, αλλά θεωρεί ένδειξη υπεροχής τη δική του συνεχή, και φυσικά
«εξανθρωπισμένη», παραβατικότητα. Βυθισμένη καθώς μοιάζει στους αυτοματισμούς
της, η ελληνική κοινωνία φοβούμαι πως δεν έχει πια δυνάμεις να μετατρέψει το
βίωμα σε αλλαγή στάσης. Αλλά και να τις είχε, θα ήταν μικρή παρηγοριά γι’
αυτούς που αγγίζουν, ή ξορκίζουν, το χάλκινο χέρι του θανάτου.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.