ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Φυτεύοντας στις πόλεις

Τα πρόσφατα κρούσματα βίας σε πάρκα των Αθηνών δεν είναι μόνο κοινωνικό
φαινόμενο. Είναι και αποτέλεσμα της εγκατάλειψης και της υποβάθμισης των
τελευταίων θυλάκων πρασίνου μιας πρωτεύουσας που διαρκώς επεκτείνεται εις
βάρος της περιαστικής φύσης.

Η πόλη αρχικά αναπτύχθηκε αφαιρώντας εκτάσεις από την αγροτική γη που την
περιέβαλλε. Σιγά σιγά κατελήφθησαν και τα καλύτερα δάση που υπήρχαν στους
πρόποδες των γύρω βουνών και η οικοδόμηση σταμάτησε εκεί που οι κλίσεις ήταν
πια απαγορευτικές και χωρίς εύκολη πρόσβαση. Η Αθήνα ξεχύθηκε ακόμη στις
παρακείμενες του Λεκανοπεδίου κοιλάδες του Θριασίου Πεδίου, του Καπανδριτίου
και των Μεσογείων, μεταφέροντας μάλιστα το πολεοδομικό πρότυπο του κεντρικού
αστικού συγκροτήματος σε αυτές.

Οι ξένοι περιηγητές που έρχονται στην Αθήνα κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας
και λίγο μετά την Επανάσταση, συναντούν μια μικρή πόλη που περιβάλλεται από
δάση και ελαιώνες, αλλά στον πυρήνα της δεν βλέπουν παρά μικρούς άδενδρους
λόφους. Εντυπωσιάζονται από την παρουσία της καμήλας, του φοίνικα και του
κυπαρισσιού. Η πρώτη αμιγώς μη φυσική παρέμβαση είναι ο Βασιλικός (αργότερα
Εθνικός) Κήπος που κατασκευάζεται την περίοδο του Όθωνα. Κηπευτικό χώμα
έρχεται με κάρα από τα Μεσόγεια, ενώ ένα υδραγωγείο (που σημειωτέον αρδεύει
τον Κήπο μέχρι σήμερα) φέρνει τα νερά του Ιλισού στο πρώτο οργανωμένο άλσος
του ελληνικού κράτους. Τα φυτά έρχονται από την Ιταλία και την Αίγυπτο. Είναι
κυρίως υποτροπικά είδη που έκτοτε εμπλουτίζονται με στοιχεία της ελληνικής
χλωρίδας. Βαυαροί κηποτέχνες σχεδιάζουν την υποδομή και τη ρυμοτομία του
Κήπου. Όμως, η πρωτοβουλία αυτή δεν είχε συνέχεια. Με μόνη εξαίρεση το Πεδίον
του Άρεως που διαμορφώθηκε με βάση τις αρχές της κηποτεχνίας μετά το 1936,
κανένας άλλος χώρος δεν είχε απ’ αρχής σχεδιαστεί με βάση τη φιλοσοφία αυτή.
Πολύ αργότερα, ο Πικιώνης κάνει μια επιτυχημένη παρέμβαση στην περιοχή του
Φιλοπάππου, αλλά κι αυτή δεν είχε συνέχεια. Στην πραγματικότητα, το αστικό
πράσινο δεν υπήρχε, ούτε σήμερα υπάρχει, ως πολεοδομική και χωροταξική έννοια.
Οι διαμορφώσεις τού άλσους της Νέας Φιλαδέλφειας έγιναν πάνω σε ένα ήδη
ανεπτυγμένο πευκοδάσος. Ανάλογη περίπτωση είναι και ο χώρος του Πύργου
Βασιλίσσης στους Αγίου Αναργύρους που το ΥΠΕΧΩΔΕ φιλοδοξεί να μετατρέψει σε
οικολογικό πάρκο υπερτοπικής σημασίας (χωρίς όμως ακόμα να καταφέρει να το
λειτουργήσει). Το Άλσος Συγγρού στα Ανάβρυτα ήταν κι αυτό ένας ιδιωτικός κήπος.

Το σύγχρονο κράτος, η Τοπική Αυτοδιοίκηση και οι συναρμόδιοι φορείς δρουν
αποσπασματικά και χωρίς σχέδιο. Ακόμη δεν υπάρχουν, παρά τη σύσταση σχετικών
υπηρεσιών, οργανωμένα συστήματα διαχείρισης. Η επιλογή των ειδών είναι τυχαία
και συνήθως με βάση τα δέντρα που προσφέρουν τα (λίγα) φυτώρια. Η εισαγωγή των
ξενικών ειδών είναι συστηματική και χωρίς προηγούμενη μελέτη των συνθηκών
(εδαφικών και κλιματολογικών) μέσα στις οποίες τα φυτά καλούνται να
αναπτυχθούν και να υπάρξουν. Η επιλογή ταχυαυξών ειδών και το συστηματικό
πότισμα δεν είναι πάντοτε η καλύτερη λύση. Τα φυτά συχνά προσβάλλονται από
ασθένειες και γρήγορα μετατρέπονται σε νεκροζώντανη φύση.

Σε μικρούς οικισμούς και σε χωριά, το τεχνητό πράσινο δεν αποτελεί
αναγκαιότητα. Οι κάτοικοι μπορούν να συναντήσουν το φυσικό περιβάλλον του
δάσους, ή έστω το ημιφυσικό περιβάλλον του αγρού σε κοντινή απόσταση, στα όρια
του κατοικημένου χώρου. Στα μεγάλα αστικά κέντρα η αρχή αυτή ανατρέπεται. Οι
άνθρωποι έχουν ανάγκη το πράσινο για λόγους αισθητικούς κατ’ αρχήν και
περιβαλλοντικούς στη συνέχεια. Όμως, χρειάζονται συντονισμένες και
συστηματικές παρεμβάσεις. Οι καλύτερες και πιο πετυχημένες είναι αυτές που
μιμούνται σωστά τη φύση (την οποία το αστικό περιβάλλον έχει εξοστρακίσει). Τα
αστικά πάρκα πρέπει να παραπέμπουν στα δάση, στους θαμνώνες, στα μεμονωμένα
δέντρα, στα λιβάδια, τις λίμνες, τα ρέματα, τα βράχια, τις σπηλιές. Πρέπει να
πετυχαίνουν τη σωστή ανάμειξη των διαφόρων στοιχείων της βλάστησης (από τα
ποώδη ετήσια φυτά έως τα αιωνόβια δέντρα). Πρέπει να δίνουν καταφύγιο στα
πουλιά και στην άγρια πανίδα. Πρέπει να παρέχουν αναψυχή συντηρώντας
ταυτόχρονα τα αρχέτυπα της μακρινής καταγωγής μας.

Άλλως ας τα τσιμεντώσουμε. Αν είναι να μετατραπούν σε χώρους συγκέντρωσης
ναρκομανών, αστέγων και κοινωνικά αποκλεισμένων με ροπή στην εγκληματικότητα.
Γι’ αυτές τις κατηγορίες υπάρχουν προσφορότερες λύσεις.