Παιδεία για τον πολίτη

Στο άρθρο εξετάζουμε τις κεντρικές τάσεις οι οποίες εμφανίζονται σε ένα
παγκόσμιο εκπαιδευτικό χώρο, βασικό συστατικό του οποίου είναι το δίκτυο των
Διεθνών Οργανισμών.

Από τη διερεύνηση των δικτύων αυτών του κυβερνοχώρου, διαπιστώνεται ότι το
θέμα της «εκπαίδευσης για την δημοκρατική πολιτεία» έχει αποκτήσει
προτεραιότητα στις εκπαιδευτικές ιεραρχήσεις.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης από το 1997 (http: //culture. coe.fr), αλλά και οι
άλλοι οργανισμοί (Ευρωπαϊκή Ένωση, ΟΥΝΕΣΚΟ, ΟΟΣΑ), έχουν εκπονήσει σχετικά
προγράμματα και συνεργάζονται στην υλοποίηση και επέκτασή τους.

Τα ερωτήματα που θα μπορούσαν να διατυπωθούν είναι:

* Γιατί το θέμα της εκπαίδευσης για τον πολίτη αποκτά προτεραιότητα;

* Ποιες νέες διδακτικές μέθοδοι προτείνονται;

Οι αιτίες

Η επανεμφάνιση της έννοιας πολίτης και της εκπαίδευσης σχετικά με το θέμα
αυτό, είναι αποτέλεσμα ριζικών αλλαγών, όπως:

– Η παγκοσμιοποίηση των οικονομιών και οι αντίστοιχοι κίνδυνοι
περιθωριοποίησης και μείωσης της κοινωνικής συνοχής.

– Ο επαναπροσδιορισμός του ρόλου του έθνους-κράτους σε ένα πολυεπίπεδο
υπερεθνικό σύστημα αποφάσεων και η συνακόλουθη αποδυνάμωση της ταύτισης του
πολίτη με το έθνος-κράτος.

– Η τάση των σύγχρονων κοινωνιών προς την πολυπολιτισμικότητα και η αντίστοιχη
εμφάνιση μιάς διάρρηξης στις παραδοσιακές μονοπολιτισμικές ταυτότητες.

– Η ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών των επικοινωνιών με αποτέλεσμα τον
πολλαπλασιασμό των πολιτιστικών μηνυμάτων, την ενίσχυση της ατομικότητας και
την αναθεώρηση παραδοσιακών συλλογικών στερεότυπων.

– Τέλος, η κατάρρευση του διπολισμού θέτει νέα ερωτήματα ως προς τις σχέσεις
πολίτη-δημοκρατίας-δικαιωμάτων-εθνοτήτων-μειονοτήτων και παγκόσμιων μορφών συνύπαρξης.

Από τα παραπάνω συνάγεται η ανάγκη επαναπροσδιορισμού της έννοιας πολίτης στο
πλαίσιο 4 παραμέτρων:

– Της οικονομικής, η οποία σχετίζεται με την ένταξη στην απασχόληση.

– Της κοινωνικής, η οποία συνδέεται με την κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη.

– Της πολιτικής, η οποία θέτει τις σχέσεις έθνους-κράτους και υπερεθνικών
συγκροτήσεων και το πρόβλημα της μειωμένης συμμετοχής στην πολιτική ζωή.

– Της πολιτισμικής, η οποία αναφέρεται στην πολυμορφία των πολιτισμικών
αναπαραστάσεων, τον ρόλο των μέσων επικοινωνίας και τη σχέση τους με τα
ιστορικά πολιτισμικά πρότυπα.

Η διδακτική προσέγγιση

Η ανταπόκριση της εκπαίδευσης στον επαναπροσδιορισμό της έννοιας της πολιτείας
περιλαμβάνει την απόκτηση γνώσεων, δεξιοτήτων, αξιών, συμπεριφορών και
συμμετοχής. Στο σχολικό πρόγραμμα, η απόκτηση των μορφωτικών αυτών στοιχείων
περιλαμβάνεται σε μαθήματα κοινωνικο-πολιτικών σπουδών. Ωστόσο η διδακτική
αυτή προσέγγιση δεν είναι πλέον αποτελεσματική. Και τούτο διότι οι μαθητές
διαμορφώνουν τις απόψεις τους όχι μόνο από τους προβλεπόμενους διδακτικούς
στόχους, αλλά κυρίως από ένα πολύπλοκο σύστημα μηνυμάτων και ειδώλων, στο
οποίο κεντρική θέση κατέχουν τα μέσα επικοινωνίας.

Κατά συνέπεια η αντίληψη της δημοκρατικής πολιτείας δεν μεταδίδεται μέσω ενός
σώματος γνώσεων, αλλά κατασκευάζεται από τους ίδιους τους μαθητές. Βασικές
διαστάσεις της νέας προσέγγισης της εκπαίδευσης για τον πολίτη είναι:

– Ο διεπιστημονικός χαρακτήρας και τα διαθεματικά προγράμματα (http://europa.eu.int/en/comm/dg22.html).

– Η έμφαση στις πολιτισμικές αναπαραστάσεις μέσω των οποίων οι μαθητές
διαμορφώνουν την κοινωνικο-πολιτισμική συμπεριφορά τους.

Μια επιβεβαίωση της προσέγγισης αυτής συνάγεται από τις τραγικές εξελίξεις στο
βαλκανικό χώρο. Συγκεκριμένα η έννοια της πολυπολιτισμικότητας και η
αντίστοιχη απόρριψη των αντιλήψεων των εθνικισμών, αποτελεί βασικό στοιχείο
του σχολικού προγράμματος. Η έννοια όμως αυτή, αποκτά διαφορετικά περιεχόμενα
ανάλογα με τις διαφορετικές εθνικές, θρησκευτικές ή πολιτισμικές αφετηρίες.
Έτσι η πολυπολιτικοσμικότητα/απόρριψη των εθνοκαθάρσεων άλλοτε υποβαθμίζεται
και άλλοτε φαίνεται να «νομιμοποιεί» τη βαρβαρότητα των βομβαρδισμών και την
καταστρατήγηση θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Έτσι έννοιες όπως
«δικαιώματα», «ελευθερίες», «ανθρωπισμός», φαίνεται να αποκτούν σχετική αξία,
αφού η παραγωγή και διακίνησή τους εντάσσεται σε ένα πλέγμα εξουσιών και
ελέγχων σύμφωνα με το σχήμα λόγος/γνώση και εξουσία το οποίο ανέλυσε, από μια
μεταμοντέρνα οπτική, ο Μ. Φουκώ.

Οι ταυτότητες

Τα ίδια τα γεγονότα ανακινούν επίσης παλαιά διλήμματα τα οποία αναφέρονται
στην ελληνική ταυτότητα. Διλήμματα τα οποία έχουν σχέση με υβριδιακά στοιχεία
της ελληνικής ταυτότητας όπως ευρωπαϊκότητα, ορθοδοξία, ιστορικότητα,
πολιτισμικές αναφορές κ.ά.

Οι σχετικές αντιπαραθέσεις οι οποίες εμφανίζονται στην κοινή γνώμη επαληθεύουν
αυτό που ο Ν. Σβορώνος αποκάλεσε «αντίφαση» της ελληνικής ταυτότητας δηλ. την
αδυναμία σύνθεσης «διαφορετικών και αντιτιθέμενων δομών» όπως η αρχαιοελληνική
παιδεία, «το ορθόδοξο Βυζάντιο», η συνύπαρξη με τους βαλκανικούς λαούς και η
συνάντηση με την «οικουμενικότητα της δυτικής παιδείας» μέσα στην οποία
«ξαναβρίσκοντας την ελληνική παράδοση μπορούσε να αφομοιώσει τις δυτικές αρχές
σκέψης». Συνοψίζοντας, η παιδεία για την πολιτεία επανέρχεται ως βασικό
ζητούμενο της σχολικής εκπαίδευσης.

Οι διδακτικές της μέθοδοι στηρίζονται στην κριτική θεώρηση του κόσμου των
κοσμοειδώλων/γνώσεων/εξουσιών. Αποβλέπουν στη δημιουργία μιας ανοικτής
ταυτότητας στηριγμένης στα δικαιώματα, τις ελευθερίες, τη δημοκρατία, την
αυτονομία, τη συμμετοχή, τη συνύπαρξη με τον «Άλλο», την κοινωνική συνοχή και
την αλληλεγγύη.

Ο Χρίστος Δούκας είναι εκπαιδευτικός, εκπρόσωπος στην Επιτροπή Παιδείας του
Συμβουλίου της Ευρώπης