ΔΡΟΜΟΙ

Πολλοί Ευρωπαίοι…

… πολιτικοί θέλουν να πάρουν έναν «Τρίτο Δρόμο», πέραν της Αριστεράς και της
Δεξιάς. Κάτι σαν αυτόν που πήρε ο Μπλερ και οι Νέοι Εργατικοί του. Δεν παύουν
λοιπόν να τον δείχνουν σαν να ήταν αυτός «ο μοναδικός δρόμος στην πόλη». Μα
δεν πείθουν. Όπως έδειξαν οι ευρωεκλογές, μέσα σε είκοσι χρόνια οι Ευρωπαίοι
σοσιαλδημοκράτες έχασαν τους μισούς ψηφοφόρους τους, γράφει ο κοινωνιολόγος
Ραλφ Ντάρεντορφ στο περιοδικό «Φόρεϊν Αφέαρς». Το εκλογικό σώμα στρέφεται σε
μη παραδοσιακά κόμματα. Δεν ξέρει πού να πάει. Αντίθετα με τον Μπλερ, δεν
ξέρει ποιο δρόμο να τραβήξει.

Το ζήτημα-κλειδί…

… σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες σήμερα είναι πώς θα υπάρξει διατηρήσιμη
ανάπτυξη χωρίς να θυσιαστούν ούτε η κοινωνική συνοχή ούτε οι θεσμοί που
εγγυώνται την ελευθερία. Οι «τριτοδρομικοί» εκθειάζουν τις ανταγωνιστικές
αρετές της ελεύθερης αγοράς, αλλά οι «παλαιοσοσιαλιστές» τις βλέπουν σαν
απειλή (ευελιξία ίσον ανασφάλεια). Αυτοί που πρόθυμα γοητεύονται από τις
σειρήνες του Τρίτου Δρόμου είναι εκείνοι ακριβώς που δεν αισθάνονται να
απειλούνται: μια νέα «παγκόσμια τάξη» ανθρώπων που ωφελούνται από τις αλλαγές
στις παραγωγικές δυνάμεις.

Ο όρος…

… «Τρίτος Δρόμος» προδίδει μια περίεργη έλλειψη ιστορικής επίγνωσης. Λείπει
ακόμη και από τους θεωρητικούς του, τον Άντονι Γκίντενς και τον Ούλριχ Μπεκ,
όταν επιδιώκουν να συγκροτήσουν μια συμπαγή ιδεολογία. Αν κάτι έδειξε η πτώση
του κομμουνισμού, το 1989, λέει ο Ντάρεντορφ, είναι ότι η εποχή των συστημάτων
πέρασε οριστικά. Δεν υπάρχει ούτε πρώτος ούτε δεύτερος ή τρίτος δρόμος.
Υπάρχουν μονάχα παραλλαγές στην προσπάθεια του ανθρώπου να αντιμετωπίσει τις
οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές ανάγκες (και παραλλαγές επιτυχίας). Ο
Τρίτος Δρόμος προϋποθέτει μια χεγκελιανή θεώρηση του κόσμου. Όμως, ο κόσμος
είναι ένα «ανοιχτό σύστημα» με απροσδιόριστους «δρόμους». Το ερώτημα «πώς
μπορεί να υπάρξει πλούτος και κοινωνική συνοχή στις ελεύθερες κοινωνίες;»
είναι βέβαια το ίδιο παντού, αλλά παίρνει πολλές και διαφορετικές απαντήσεις.
Γιατί υπάρχουν πολλοί καπιταλισμοί και όχι μόνο ο καπιταλισμός της Οικονομικής
Σχολής του Σικάγου. Γιατί υπάρχουν πολλές δημοκρατίες και όχι μόνο η
δημοκρατία του Ουεστμίνστερ. Ακόμη και ο Τρίτος Δρόμος δεν είναι απαράλλακτος.
(Κάποιοι λένε ­ κυνικά ­ πως ο ορισμός του Τρίτου Δρόμου είναι «αυτό που κάνει
κάθε φορά ο Τόνι Μπλερ».)

Μια λέξη…

… που λείπει σταθερά από τα τριτοδρομικά κηρύγματα είναι η λέξη «ελευθερία».
Υπάρχει μια αυταρχική χροιά στον Τρίτο Δρόμο. Όταν ο Γκίντενς μιλάει για ένα
«δεύτερο κύμα εκδημοκρατισμού» εννοεί τη διάλυση των παραδοσιακών δημοκρατικών
θεσμών: τα κοινοβούλια είναι ξεπερασμένα (να αντικατασταθούν από
δημοψηφίσματα), το κράτος πρόνοιας είναι ξεπερασμένο (να κοπούν τα επιδόματα
ώστε να μπουν όλοι ­ κουτσοί στραβοί ­ στην παραγωγική διαδικασία). Οι
πειρασμοί του αυταρχισμού είναι πολλοί και κάνουν το μοντέλο του Τρίτου Δρόμου
να μην απέχει πολύ από το μοντέλο της Σιγκαπούρης: «Ας ασχοληθούν οι πολιτικοί
με τα προβλήματα και ας μας αφήσουν στην ησυχία μας!». Έτσι, η πολιτική ηγεσία
γίνεται μια αδιαμφισβήτητη νομενκλατούρα, γιατί όταν όσοι δεν συμφωνούν μαζί
της φιμώνονται, δεν βρίσκεται κανείς για να σηκώσει τη φωνή του. Οι πειρασμοί
της ηγεσίας και το βόλεμα της απάθειας μπορούν να αποτελέσουν απειλή για την
ελευθερία, όταν συνδυαστούν στο «σύνδρομο της Σιγκαπούρης».