Η περιπέτεια της ελληνικής εκπαίδευσης

Μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του ’60 το εξατάξιο Γυμνάσιο «φιλοξενούσε»
στις αίθουσές του ένα μόνο τμήμα του πληθυσμού της αντίστοιχης σχολικής
ηλικίας, καθώς το μεγαλύτερο μέρος όσων μαθητών γράφονταν στην Α’ τάξη του
Δημοτικού είτε δεν συνέχιζαν στο Γυμνάσιο είτε, εάν συνέχιζαν, δεν το
τελείωναν ποτέ.

Την περίοδο αυτή έχει υπολογιστεί ότι μόνο το 25-30% των μαθητών ολοκλήρωναν
τις σπουδές τους στη Μέση Εκπαίδευση, ενώ σε ορισμένες περιοχές της χώρας μας
(απομακρυσμένες, ορεινές, αγροτικές κ.λπ.) σε κάθε 10 μαθητές που ξεκινούσαν
το Δημοτικό μόνο ο 1,5 τελείωνε το Γυμνάσιο.

Η δεκαετία του ’70 και του ’80 χαρακτηρίζονται από τους υψηλούς ρυθμούς
μαζικοποίησης της ελληνικής εκπαίδευσης σε όλες τις βαθμίδες της και ιδιαίτερα
στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο.

Οι ασκούμενες κοινωνικές πιέσεις για εκπαίδευση, τα λαϊκά αιτήματα και οι
διεκδικήσεις, οι ανάγκες του υπαρκτού καταμερισμού εργασίας και η διάχυση των
αντιλήψεων της εποχής σχετικά με τη σημασία της εκπαίδευσης για την οικονομική
ανάπτυξη συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός κλίματος που ευνοούσε το «άνοιγμα» του
εκπαιδευτικού συστήματος για «εθνικούς, οικονομικούς και αναπτυξιακούς λόγους».

Στη χώρα μας, οι μεταβολές στη δομή της κοινωνικοεπαγγελματικής
πραγματικότητας, τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, που συνοψίζονταν στην
ανάγκη «στρατολόγησης» χιλιάδων εκπαιδευμένων για τη στελέχωση των
αναπτυσσόμενων τομέων της οικονομίας, σε μια κοινωνία που οικοδομούνταν στη
βάση δημιουργίας ενός υπερδιογκωμένου κρατικού μηχανισμού και ενός
υπερπληθυσμού τών λεγόμενων ελεύθερων επαγγελμάτων, ήταν ο «ανεμοδείκτης» της
μαζικής εκπαιδευτικής ζήτησης, από κοινωνικά στρώματα που μέχρι τότε είχαν
ελάχιστη πρόσβαση στην εκπαίδευση. Οι τάσεις αυτές «σχηματοποιούνται» το 1975,
με το άρθρο 16 του Συντάγματος, με το οποίο κατοχυρώνεται ο θεσμός της
«9χρονης και δωρεάν υποχρεωτικής φοίτησης». Μια ματιά στον πίνακα 1 φανερώνει
τους ρυθμούς μαζικοποίησης της Μέσης Εκπαίδευσης. Οι 263.000 μαθητές Γυμνασίου
του 1970 γίνονται 429.000 το 1980 και ξεπερνούν τις 442.000 το 1990, παρόλο
που ήδη το δημογραφικό έχει αρχίσει να «αποψιλώνει» τον νεανικό πληθυσμό.
Παράλληλα, μαζικοποιείται και το Λύκειο (Γενικό – ΕΠΛ – ΤΕΛ), αφού από 173.000
μαθητές το 1970, ξεπερνάει τους 257.000 το 1980 και φθάνει τους 361.000 το 1990.

Γίνεται φανερό ότι το Γυμνάσιο, με την υποχρεωτική εκπαίδευση, υποχρεώνεται να
κρατήσει και να εκπαιδεύσει όλους τους μαθητές ανεξάρτητα από τα «μαθησιακά
τους προβλήματα» και τις σχολικές τους επιδόσεις στο Δημοτικό.

* Τι μέτρα πάρθηκαν από τη μεριά της επίσημης εκπαιδευτικής πολιτικής για την
αντιμετώπιση της νέας πραγματικότητας;

* Πώς αντιμετωπίστηκε για μία ολόκληρη περίοδο το γεγονός ότι, μετά την
υποχρεωτικότητα της φοίτησης στο Γυμνάσιο, εισέρχονται σ’ αυτό μαθητές με
διαφορετικές – άνισες «μορφωτικές αποσκευές;».

* Ποια απάντηση έδωσε η επίσημη εκπαιδευτική πολιτική στις δεκαετίες του ’70
και του ’80 στο γεγονός ότι οι σχολικές αίθουσες πύκνωσαν από χιλιάδες παιδιά
λιγότερο ή και καθόλου προετοιμασμένα για να εμπλακούν στην εκπαιδευτική διαδικασία;

«Στις δύο τελευταίες δεκαετίες, στους σχολικούς πληθυσμούς, περιλαμβάνονται
όλες οι κοινωνικές κατηγορίες που μέχρι τώρα εκπροσωπούνταν ελάχιστα. Η
μαζικοποίηση, όμως, της εκπαίδευσης δεν συνοδεύτηκε από μέτρα που έπαιρναν
υπόψη τις ανάγκες των μειονεκτούντων μαθητών».

Ειδική Έκθεση Εμπειρογνωμόνων της Επιτροπής Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Το 1976,
λίγους μόλις μήνες μετά τη συνταγματική κατοχύρωση του 9χρονου υποχρεωτικού
σχολείου, κυκλοφόρησε από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) μια «Έκθεση
εντοπίσεως προβλημάτων» με θέμα την «Εννιάχρονη Υποχρεωτική Εκπαίδευση». Οι
συγγραφείς της «Έκθεσης» (Θ.Π. Τάσιος – Α. Καζαμίας – Α. Πατεράκης)
επισημαίνουν τότε ότι «με την υποχρεωτικότητα της φοιτήσεως στο Γυμνάσιο, η
ετερογένεια του μαθητικού πληθυσμού θα οξυνθεί, καθώς η προσληπτικότητα των
“νέων” κατηγοριών παιδιών ενδέχεται να είναι κατά ένα ποσοστό χαμηλότερη απ’
την “παλαιά” κατηγορία παιδιών, που έμπαιναν με εισαγωγικές. Στα πλαίσια αυτά,
αν θέλουμε η Γυμνασιακή παιδεία να είναι πράγματι γενική, δεν μπορούμε πλέον
να στηρίξουμε το γυμνασιακό σύστημα στην αρχή: Ενιαία διδακτέα ύλη ­ εξετάσεις
­ προαγωγή. Το εκπαιδευτικό σύστημα πρέπει να διαθέτει μέσα και μεθόδους
παιδείας και αξιοποιήσεως όλων, μια που μιλάμε για υποχρεωτική γενική παιδεία,
με στόχο την αυτο-ανάπτυξη όλων των Ελληνοπαίδων».

Η επίσημη εκπαιδευτική πολιτική, βεβαίως, ποτέ δεν έλαβε υπόψη ούτε καν τις
γενικές αυτές επισημάνσεις.

Το σχολείο, αντί να βρει τις μεθόδους και τις τεχνικές που θα μετέδιδαν σ’
όλους τους μαθητές την ποσότητα γνώσεων που αντιστοιχούσε σε κάθε επίπεδο,
αντιμετώπισε τη νέα πραγματικότητα με διαφοροποιημένες, κατά περιόδους,
τακτικές, που είχαν, όμως, τον ίδιο παρονομαστή.

Επιμονή στην επιλεκτικότητα του σχολείου

Την πρώτη περίοδο, στη δεκαετία του ’70, συνέχισε να δίνει βάρος στην
επιλεκτική λειτουργία του σχολείου, απορρίπτοντας ή αποθαρρύνοντας ένα μεγάλο
μέρος, του πιο αδύνατου κοινωνικά και μορφωτικά μαθητικού πληθυσμού, για
συνέχιση των σπουδών μετά το Γυμνάσιο. Μια ματιά στον πίνακα 2 φανερώνει ότι
την εποχή αυτή σε κάθε 100 μαθητές που ξεκινούσαν την Α’ τάξη του Δημοτικού,
το Γυμνάσιο ολοκλήρωναν 55 και το Λύκειο μόλις 41!

Το σχολείο των «ίσων ευκαιριών» και της υποεκπαίδευσης

«Το δημόσιο σχολείο για ένα τμήμα μαθητών, των πιο στερημένων μορφωτικά και
κοινωνικά, λειτούργησε όπως και η Δημόσια Υγεία για τους φτωχούς αρρώστους:
Δημόσια και Δωρεάν υγεία για όλους, δηλαδή, σπανίως διάγνωση, ποτέ θεραπεία
και ράντζο και ουρές για τους φτωχούς».

Στέλιος Σταυρινάδης, μαθηματικός

Τη δεύτερη περίοδο, στη δεκαετία του ’80, μεταφέρθηκε η αυστηρότητα της
επιλογής μετά το τέλος του Λυκείου, στην είσοδο του Πανεπιστημίου (Γενικές
Εξετάσεις), αφού ήδη η ανεργία είχε αγκαλιάσει τη συντριπτική πλειοψηφία των
απολυτηριούχων του Λυκείου. Την περίοδο αυτή η επίσημη εκπαιδευτική πολιτική
με βικτωριανή υποκρισία πρόβαλλε τον «εκδημοκρατισμό» και το άνοιγμα της
εκπαίδευσης ως απόδειξη της διακηρυγμένης «ισότητας ευκαιριών», κρατώντας τους
«μαθητές των τελευταίων θρανίων» μέσα στο Γυμνάσιο και το Λύκειο σε καθεστώς
υποεκπαίδευσης. Με απαράδεκτα χαμηλούς τους ρυθμούς χρηματοδότησης της
Δημόσιας Εκπαίδευσης πριμοδοτήθηκε η λειτουργία ενός σχολείου, που
χαρακτηρίζονταν από έναν βαθύ και αδυσώπητο διχασμό. Στα σχολικά θρανία
«στοιχίζονταν», από τη μια, το τμήμα εκείνο του μαθητικού πληθυσμού που με
«φροντιστηριακό εμβολιασμό» είτε «επιβίωνε» σχολικά είτε «θριάμβευε» στην
πορεία προς την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και, από την άλλη, οι «ναυαγοί» της
εκπαιδευτικής διαδικασίας για τους οποίους το σχολείο δεν προέβλεπε
«θεραπεία», προέβλεπε, όμως, «σχολική φιλανθρωπία», ένα είδος «νοσοκομειακής
περίθαλψης» – άλλοθι για την αδιαφορία με την οποία τους αντιμετώπιζε, όταν
φυσικά δεν τους εξοστράκιζε. «Κι αν τον άφηνα στην ίδια τάξη τι θα γινόταν;
Μήπως θα διορθώνονταν; Το πολύ πολύ να άφηνε το σχολείο και να γύριζε στους
δρόμους από τα 15. Μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα. για μένα, σίγουρα, καλύτερα
μέσα στο σχολείο κι ας μην κάνει τίποτα, παρά έξω από αυτό».

Δημήτρης Κυριακού, εκπαιδευτικός

Η ανικανότητα του σχολείου να ελευθερώσει την επίδοση του μαθητή από τις
επιδράσεις του οικογενειακού περιβάλλοντος και των χαρακτηριστικών που το
συνιστούν, η υποεκπαίδευση την οποία πρόσφερε στους «τεμπέληδες, χωρίς διάθεση
για μάθηση, αδιάφορους» των σχολικών θρανίων εξαγνίζονταν στην κολυμβήθρα της
«χαλαρής βαθμολογίας», της «ήπιας» αντιμετώπισης των μαθητών που παραπέμπονταν
ως μετεξεταστέοι τον Σεπτέμβριο, της «χαλαρής», γενικά, επιλεκτικότητας στη
μετάβαση από τη μία τάξη στην άλλη. Το σχολείο όταν δεν κατάφερνε να
αποκλείσει ή να «σπρώξει» σε άλλα υποδεέστερα «εκπαιδευτικά κανάλια» εκείνο το
τμήμα των μαθητών που «δεν έπαιρνε τα γράμματα», το άφηνε να παραμένει μέσα
στις σχολικές τάξεις, χωρίς την παραμικρή προσπάθεια να το ελαφρύνει από την ­
γερά δεμένη στα πόδια του ­ «σιδερένια μπάλα» των «μορφωτικών του ελλειμμάτων»
με την οποία έρχονταν στο σχολείο.

Η «συναίνεση» της ελληνικής οικογένειας

Την ίδια περίοδο, το ενδιαφέρον της ελληνικής οικογένειας για το σχολείο
επικεντρωνόταν αποκλειστικά στη βαθμολογία των γόνων της και στην πρόσβασή
τους στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.

Το «τι» και το «πώς» της διδασκαλίας, το περιεχόμενο των μαθημάτων, οι
προδιαγραφές των προγραμμάτων, η ίδια η ουσία της εκπαιδευτικής διαδικασίας
μένουν στο απυρόβλητο, είναι «ψιλά γράμματα» για ένα μεγάλο τμήμα των γονέων,
που «η αρχή και το τέλος» των επιδιώξεων από το σχολείο είναι είτε «να πάρει
το παλιόπαιδο το χαρτί του Γυμνασίου ή του Λυκείου να βρει καμιά δουλειά, να
ζήσει» είτε «να διαβεί το καμάρι μας την “υψηλή πύλη” του Πανεπιστημίου, να
αποκατασταθεί επαγγελματικά».

Το «χαρτί», το «απολυτήριο» ή το πτυχίο, αποκτούν στη συνείδηση της ελληνικής
οικογένειας θαυματουργική δύναμη, άλλοτε θεία (η κατάκτησή τους), άλλοτε
διαβολική (η στέρησή τους), αναδεικνύονται σε «φορέα σωτηρίας ή απώλειας», ενώ
οι όροι λειτουργίας του σχολείου, το «αν μαθαίνουν» και το «τι μαθαίνουν» τα
παιδιά είναι έξω από κάθε οπτική.