ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ένας μαέστρος των ψευδαισθήσεων

«Στη μνήμη της θαυμαστής αξιοπρέπειας με την οποία ο Χάιντεγκερ τελείωσε
τις μέρες του. Είθε να έχουμε κι εμείς το προνόμιο να γεράσουμε με
αξιοπρέπεια, διαύγεια και γαλήνη».

Χέρμπερτ Μαρκούζε: ο θεωρητικός της εξέγερσης του ’68 σε μια πανεπιστημιακή αίθουσα

Αυτά έγραψε ο Χέρμπερτ Μαρκούζε στο βιβλίο επισκεπτών του περίφημου
βιβλιοπωλείου του Φριτς Βέρνερ, στο Φράιμπουργκ, σε μια από τις τελευταίες
επισκέψεις του στη Γερμανία, στις 12 Αυγούστου 1976. Τρία χρόνια αργότερα
αποχαιρετούσε και ο ίδιος τη ζωή, σε βαθύ γήρας κι αυτός, κι έχοντας
διατηρήσει ασφαλώς μέχρι το τέλος την αξιοπρέπεια και τη διαύγειά του. Αυτό
δεν εμποδίζει, ίσα-ίσα επιβάλλει, την αμφισβήτηση του δασκάλου από τους
μαθητές του. Και ποιος θα ήταν καταλληλότερος γι’ αυτό από τον ηγέτη του Μάη
του ’68, ενός κινήματος που κατ’ εξοχήν ανέλυσε, ερμήνευσε και ύμνησε ο
συγγραφέας του «Τέλους της Ουτοπίας»;

Το να χαρακτηρίζουμε τον Μαρκούζε πνευματικό πατέρα του Μάη είναι υπερβολικό,
λέει ο Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ σε συνέντευξή του στη «Ρεπούμπλικα» με αφορμή την
εικοστή επέτειο από τον θάνατο του φιλοσόφου. Ο ρόλος του ήταν αρκετά
αντιφατικός. Γοητευμένος από την εξέγερση των νέων στην Αμερική και τη
Γερμανία, ο Μαρκούζε παρασύρθηκε σε θέσεις που σήμερα ακούγονται γελοίες.
Συντασσόμενος με τις δίκαιες αντιδράσεις στον πόλεμο του Βιετνάμ, και θέλοντας
να αποδείξει ότι το βόρειο Βιετνάμ είναι υπόδειγμα της «Νέας Κοινωνίας»,
έφτασε να γράψει ότι στο Ανόι υπάρχουν πολλά διθέσια παγκάκια, απόδειξη της
σημασίας που δίνει το καθεστώς στον έρωτα. Καλλιέργησε κι αυτός τις
ψευδαισθήσεις για τα απελευθερωτικά κινήματα του Τρίτου Κόσμου, από το Βιετνάμ
και την Κούβα μέχρι τις πορτογαλικές αποικίες. Τόσο από εκείνον όσο και από
ολόκληρη τη νέα Αριστερά της εποχής, παγιδευμένη καθώς ήταν στον
αντιαμερικανισμό της, έλειπαν τα αντιολοκληρωτικά αισθητήρια. Και η έλλειψη
κατανόησης του ολοκληρωτισμού είχε πολλές συνέπειες για την Αριστερά, η
δραματικότερη των οποίων ήταν ένα χαρακτηριστικό προϊόν ολοκληρωτικών τάσεων:
η τρομοκρατία.

Με τον Μαρκούζε ισχύει ό,τι και με τον Σαρτρ, σημειώνει ο άλλοτε «κόκκινος
Ντάνυ»: η βασικότερη κληρονομιά του, το στοιχείο που μένει κυρίως απ’αυτόν,
είναι ότι όντας διανοούμενος και ηλικιωμένος άνθρωπος έλαβε ενεργό μέρος σ’ένα
πραγματικό κίνημα εν εξελίξει, νιώθοντας μια ευφορία επικίνδυνη μεν, αλλά
ταυτόχρονα γοητευτική και μεθυστική. Οι απόψεις του για τον καπιταλισμό και τα
ανθρώπινα δικαιώματα δεν έχουν τόση αξία όση εκείνες που περιέχονται στο «Έρως
και Πολιτισμός» για τον άνθρωπο. Η ιδέα του ότι η απελευθέρωση του ατόμου
μπορεί να επέλθει μόνο από τη δράση περιθωριακών ομάδων της κοινωνίας όπως οι
εξεγερμένοι νέοι είναι τουλάχιστον αμφιλεγόμενη. Και η επιρροή του στην
ιστορία των ιδεών είναι σαφώς μικρότερη από εκείνη που άσκησε ο άνθρωπος τον
οποίο είχε κατηγορήσει το 1968 για δεξιές αποκλίσεις, η γυναίκα που μελέτησε
και κατανόησε τη φύση του ολοκληρωτισμού καλύτερα από κάθε άλλον: η Χάνα
Άρεντ.

Ίσως αυτή να είναι η εκδίκηση της Ιστορίας.