Το πάθημα της Ασίας πρέπει να γίνει μάθημα

Πολ Κρούγκμαν. Ο καθηγητής Οικονομίας του ΜΙΤ είναι πεπεισμένος πως οι ελεύθερες αγορές δεν πρόκειται να επιβιώσουν σε έναν κόσμο όπου η ανεπαρκής ζήτηση αποτελεί μια συνεχή απειλή

Καθώς η αισιοδοξία επιστρέφει στις αγορές της νοτιοανατολικής Ασίας, οι
ειδικοί προειδοποιούν: τα διδάγματα από τη μόλις δύο χρόνων ιστορία της
υποτίμησης του ταϊλανδέζικου μπαχτ. Η Ταϊλάνδη αποφάσισε στις 2 Ιουλίου του
1997 να επιτρέψει τη υποτίμηση του νομίσματός της σε μια προσπάθεια να
εκτονώσει τις πιέσεις προς την οικονομία της. Δεν μπορούσε, όμως, να φανταστεί
ότι αυτή η απόφαση θα έφερνε την παγκόσμια οικονομία μια ανάσα από την κατάρρευση.

Βρισκόμαστε στη δεύτερη επέτειο της υποτίμησης του μπαχτ και η αισιοδοξία των
επενδυτών για τη βελτίωση των συνθηκών στις αγορές της Ασίας μεγαλώνει. Μήπως,
όμως, η Δύση αγνοεί τα διδάγματα της ιστορίας και είναι έτοιμη να επαναλάβει
τα λάθη του παρελθόντος; Αξίζει τον κόπο να θυμηθούμε τι συνέβη πριν από δύο
χρόνια, στις 2 Ιουλίου του 1997. Η Ταϊλάνδη, η οποία είχε προσελκύσει το 1997
ξένα κεφάλαια ύψους 257 δισεκατομμυρίων δολαρίων, είχε αρχίσει να
αντιμετωπίζει τον κίνδυνο οικονομικής επιβράδυνσης.

Καθώς οι ανησυχίες των επενδυτών αυξάνονταν, τα ξένα κεφάλαια άρχισαν να
φεύγουν από τη χώρα. Η κυβέρνηση της Ταϊλάνδης αποδέχθηκε τελικά ότι έπρεπε να
προχωρήσει σε υποτίμηση. Η κίνηση αυτή θεωρήθηκε τότε ως ένας ώριμος τρόπος
για την αντιμετώπιση των πιέσεων στο νόμισμά της. Στην πραγματικότητα όμως
ήταν μια σπίθα που προκάλεσε απροσδόκητες εξελίξεις: καθώς το νόμισμα
κατέρρεε, τα επιτόκια αυξήθηκαν τόσο πολύ, που έκαναν αδύνατη την προσπάθεια
των επιχειρήσεων να εξυπηρετήσουν τα δάνειά τους σε δολάρια ή μπαχτ. Αυτό
προκάλεσε μαζικές περικοπές στις επενδύσεις και την κατανάλωση, που με τη
σειρά τους βύθισαν τη χώρα στην οικονομική κρίση: κύμα χρεοκοπιών και
αλματώδης άνοδος της ανεργίας.

Η ασιατική «γρίπη» μεταδόθηκε ταχύτατα στη νοτιοανατολική Ασία, αφού οι
επενδυτές πίστεψαν ότι τα προβλήματα της Ταϊλάνδης θα εμφανίζονταν και σε
άλλες χώρες της περιοχής.

Η χρεοκοπία της Ρωσίας

Μέχρι τα μέσα του 1998 η κατάσταση έδειχνε σημάδια σταθεροποίησης. Όμως, τον
Αύγουστο του ίδιου χρόνου ήρθε το χτύπημα από τη Ρωσία. Η επίδραση της
ασιατικής κρίσης στην εμπιστοσύνη των επενδυτών προς το παγκόσμιο
καπιταλιστικό σύστημα ήταν τόσο μεγάλη που η χρεοκοπία μιας μικρής οικονομίας
όπως αυτή της Ρωσίας ­ έχει περίπου το ίδιο μέγεθος με την οικονομία του
Βελγίου ­ ήταν αρκετή για να προκαλέσει γενικό πανικό.

Στις αρχές του 1999 προσεβλήθη από «γρίπη» η βραζιλιάνικη οικονομία. Οι
οικονομολόγοι άρχισαν να διατυπώνουν προβλέψεις για αποπληθωρισμό. Δύο χρόνια
πέρασαν και τα πράγματα δείχνουν πιο ήπια. Οι οικονομίες πέντε βασικών
αναδυόμενων χωρών ­ Ινδονησία, Κορέα, Μαλαισία, Ταϊλάνδη και Φιλιππίνες ­
δείχνουν θετικές τάσεις. Η Νότια Κορέα και οι Φιλιππίνες παρουσίασαν θετικούς
ρυθμούς ανάπτυξης κατά τη διάρκεια του πρώτου τριμήνου του 1999. Η Μαλαισία
και η Ταϊλάνδη δείχνουν σημάδια ανάκαμψης, όπως και η Ινδονησία.

Αναλυτές και επενδυτές είναι αισιόδοξοι. Ο κ. Κοκ Σονγκ, κυβερνητικός
αξιωματούχος της Σινγκαπούρης, πιστεύει ότι «τα χειρότερα πέρασαν.
Μακροπρόθεσμα, πιστεύω ότι οι χρηματιστηριακές αγορές της Ασίας είναι η
καλύτερη επενδυτική επιλογή».

Οι αγορές συναλλάγματος έχουν ανακάμψει. Για παράδειγμα, το ταϊλανδέζικο
νόμισμα, που έφτασε μετά την υποτίμηση να διαπραγματεύεται μέχρι και και 55
μπαχτ ανά δολάριο, βρίσκεται σήμερα κοντά στο 37. Η ινδονησιακή ρουπία
διαπραγματεύεται στις 7.000 έναντι του δολαρίου, έχοντας κάποια στιγμή
χτυπήσει και τις 17.000. Η εταιρεία οικονομικών ερευνών και αναλύσεων Ιντέα
Γκλόμπαλ προβλέπει ότι «το μέλλον δείχνει εξαιρετικά θετικό και αναμένουμε
σημαντική ανάκαμψη των ασιατικών οικονομιών τους επόμενους 18 μήνες. Η
εμπιστοσύνη των επενδυτών επέστρεψε και αποδεικνύεται από την εντυπωσιακή
πορεία των χρηματιστηρίων».

Την περασμένη εβδομάδα η επενδυτική τράπεζα Ρόμπερτ Φλέμινγκ ανακοίνωσε ότι
παραμένει αισιόδοξη για το μέλλον της Ασίας, παρά το γεγονός ότι τα κέρδη της
στην περιοχή μειώθηκαν κατά περίπου 50%. «Πιστεύουμε στις μακροπρόθεσμες
προοπτικές της Ασίας και είμαστε πεπεισμένοι ότι η ειδίκευσή μας στην περιοχή
θα εξασφαλίσει τα οφέλη μας από την ανάκαμψη», υποστήριξε ο πρόεδρος της
τράπεζας κ. Τζον Μάνσερ.

Χρειάζεται προσοχή

Πολλοί οικονομολόγοι, ωστόσο, συνιστούν προσοχή. Η Ντόιτσε Μπανκ υποστήριξε
ότι πολλοί παράγοντες δείχνουν ότι η ανάκαμψη θα έχει διάρκεια, με την
προϋπόθεση της εφαρμογής ριζικών οικονομικών μεταρρυθμίσεων από τις χώρες της
Ασίας. Ο Άνγκους Άρμστρονγκ και ο Μάικλ Σπένσερ, οικονομολόγοι της Ντόιτσε,
προβλέπουν θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης για τις περισσότερες ασιατικές
οικονομίες. «Όσο οι κυβερνήσεις προχωρούν σε μεταρρυθμίσεις του
χρηματοπιστωτικού συστήματος, προβλέπουμε ότι οι οικονομίες θα ανακάμπτουν και
θα δυναμώνουν», είπαν οι δύο οικονομολόγοι.

Ωστόσο, προειδοποιούν ότι υπάρχει μεγάλος κίνδυνος αναστροφής των θετικών
τάσεων αν οι κυβερνήσεις ανταποκριθούν στον πειρασμό να τονώσουν την ανάπτυξη
μέσω της χαλάρωσης των κανόνων του τραπεζικού συστήματος και της αναβολής των
μεταρρυθμίσεων για την εξυγίανση των επιχειρήσεων.

«Καθώς οι οικονομίες ανακάμπτουν γεννάται ένας σημαντικός κίνδυνος». Και
προσθέτουν: «Όταν θα εμφανιστεί η επόμενη κρίση, οι κυβερνήσεις πρέπει να
είναι καλά προετοιμασμένες για να τις αντιμετωπίσουν. Για να αποφευχθεί μια
άλλη κρίση απαιτούνται ισχυρά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα».

Ο Πολ Κρούγκμαν, καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της
Μασαχουσέτης, πιστεύει ότι η Δύση μπορεί να επαναλάβει τα λάθη του
παρελθόντος. Στο πρόσφατο βιβλίο του «The Return of Depression Economics»
υποστηρίζει ότι πριν από δύο χρόνια η Ταϊλάνδη απλώς θα αντιμετώπιζε κάποια
προβλήματα: «Οι περισσότεροι πίστευαν ότι η ιστορία θα τελείωνε με την
υποτίμηση του μπαχτ ­ ένας εξευτελισμός της κυβέρνησης και πιθανώς ένα σοκ σε
κάποιες επιχειρήσεις. Τίποτε καταστροφικό».

Ενώ ο ανανεωμένος ενθουσιασμός των επενδυτών για την Ασία μπορεί να
δημιουργήσει ένα κύκλο ανάλογο με αυτόν που προκάλεσε την κατάρρευση, ο
Κρούγκμαν πιστεύει ότι είναι εξαιρετικά επικίνδυνο να αποδίδεις τις ευθύνες
για την κρίση στο θύμα: Λέγοντας, για παράδειγμα, ότι οι κυβερνητικοί
αξιωματούχοι της Ινδονησίας είναι διαφθαρμένοι ή ότι οι ιαπωνικές τράπεζες
είναι πολύ απρόσεκτες.

Προσθέτει ότι όταν η Βραζιλία βυθίστηκε τον περασμένο Ιανουάριο στα
προβλήματα, πολλοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι στην Ουάσιγκτον και αλλού
«άρχισαν να επιδεικνύουν μια παράξενη αυταρέσκεια. Ήταν σαν να λένε ότι “η
Κορέα ξεπέρασε τα δύσκολα και η Ιαπωνία δείχνει σημάδια οικονομικής ανάκαμψης
­ Κοιτάξτε, αυτές οι πολιτικές αποδίδουν».

Ενώ η Βραζιλία βρισκόταν στον προθάλαμο της οικονομικής κρίσης, το Διεθνές
Νομισματικό Ταμείο τής επέβαλε μια σκληρή θεραπεία. Την ανάγκασε να ανεβάσει
τα επιτόκια προκειμένου να στηρίξει το βραζιλιάνικο ρεάλ, μια κίνηση που είχε
τα αντίθετα από τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα. Η ανησυχία έγινε απόγνωση λόγω
του υψηλού κόστους δανεισμού. Υποστηρίζει ότι η αντίδραση σε ανάλογες κρίσεις
πρέπει να είναι η δραστική και άμεση μείωση των επιτοκίων.

«Ο άμεσος κίνδυνος από την επιστροφή της οικονομίας σε κρίση είναι η
πιθανότητα εξάπλωσης της αδιαθεσίας ­ ότι η Αργεντινή ή η Νότια Αφρική ή η
Τουρκία ή, ο θεός να μας φυλάξει, η Κίνα, θα προστεθούν στον κατάλογο των
θυμάτων. Είναι η πιθανότητα του αποπληθωρισμού στην Ευρώπη ή μιας
χρηματιστηριακής κατάρρευσης στις Ηνωμένες Πολιτείες που μπορεί να δημιουργεί
συνθήκες ιαπωνικού στυλ σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο».

«Ακόμη και αν αντιμετωπισθούν τα πλήγματα, υπάρχουν σημαντικοί κίνδυνοι για
την οικονομική πρόοδο επειδή, σε γενικές γραμμές, οι ελεύθερες αγορές είναι
απίθανο να επιβιώσουν σε έναν κόσμο όπου η ανεπαρκής ζήτηση είναι μια συνεχής απειλή».

Πάντως, διεθνείς οικονομικοί οργανισμοί, όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, ο
Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) και η Τράπεζα Διεθνών
Διακανονισμών, εκτιμούν στις εκθέσεις τους ότι τα χειρότερα έχουν περάσει για
το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Οι απόψεις τους όμως σχετικά με τους μελλοντικούς πιθανούς κινδύνους
συγκλίνουν. Κάποια στιγμή η καλπάζουσα αμερικανική οικονομία θα προσγειωθεί.
Το κατά πόσον αυτή η προσγείωση θα είναι ομαλή ή προβληματική εξαρτάται σε
μεγάλο βαθμό από τους χειρισμούς των ιθυνόντων της αμερικανικής οικονομικής
πολιτικής. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο συνιστούν προσοχή. Πιθανούς κινδύνους
διαπιστώνουν και από τη συνεχή διόγκωση του εμπορικού ελλείμματος των Ηνωμένων Πολιτειών.