ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Είδη αποχαιρετισμού

Ελπίζω να μου επιτραπεί για μία φορά ο κάπως προσωπικός τόνος. Η αποχώρηση
ενός δημόσιου προσώπου από την ενεργό υπηρεσία είναι συνήθως στιγμή απότισης
τιμής. Για όσους αγαπούν τα πρόσωπα που αποχωρούν είναι στιγμή συγκίνησης και πόνου.

Μπορεί κανείς να αγαπάει κάποιον άνθρωπο που δεν γνώρισε ποτέ; Που έδρασε σε
χώρους που είναι αδύνατο να τους προσεγγίσει έστω και με το μυαλό του; Δεν
ήξερα την απάντηση έως πριν από λίγες μέρες. Τώρα απαντώ ναι. Ναι, αν το
πρόσωπο, για τη ζωή και το έργο του οποίου μόνον άκουσες, αγωνίσθηκε για
κάποιες αξίες που δεν εξαρτώνται από εθνικές ιδιοτυπίες ή προσωπικές
προτιμήσεις. Ναι, αν η στάση ζωής του έκανε να πάλλεται μέσα σου η λεπτή
κλωστή που λέγεται συγκίνηση και αν η συγκίνηση αυτή προέρχεται από την
κατανόηση του δοσίματος σε έναν κοινό σκοπό που να αξίζει τον κόπο.

Δεν υπάρχουν πολλοί τέτοιοι σκοποί, ο δε αγώνας για την ελευθερία και την
αξιοπρέπεια ­ όχι μόνο του εαυτού σου, αλλά και της κοινότητας στην οποία
ανήκεις και είσαι περήφανος που ανήκεις ­ είναι, στα μάτια μου, ο
σημαντικότερος. Και ο άνθρωπος που ενσάρκωσε αυτόν τον αγώνα και, το
κυριότερο, με τρόπο που να φαίνεται σχεδόν αυτονόητος, με τρόπο που να αφαιρεί
κάθε επιχείρημα από τα στίφη των επαγγελματιών χολερικών αυτού του κόσμου,
αξίζει όσο και να ‘ναι μακρινός και απροσπέλαστος την αγάπη μας.

Ο μεγαλύτερος, λοιπόν, πολιτικός ηγέτης του εικοστού αιώνα, αυτής της περιόδου
των μεγάλων δυνάμεων και της αποθέωσης των νικητών, υπήρξε, από μια περίεργη
ειρωνεία της Ιστορίας, κάποιος που προερχόταν «και που έμεινε για πάντα, σε
κάποιο βαθμό» στις τάξεις των ηττημένων. Ο Νέλσον Μαντέλα δεν ήταν μόνο
μαύρος. Ήταν μαύρος στη χώρα όπου η καταπίεση των μαύρων μεταβλήθηκε σε
επίσημη κρατική θεωρία. Η μεγαλοσύνη του δεν πηγάζει από το γεγονός ότι τελικά
επικράτησε των καταπιεστών του, ότι νίκησε τους δημίους του χωρίς να γίνει
δήμιος ο ίδιος.

Το δυσκολότερο και μεγαλύτερο επίτευγμά του ήταν προσωπικό. Όπως δεν τον
λύγισε ολόκληρη η ζωή που πέρασε στη φυλακή, έτσι δεν τον διέφθειρε ο θρίαμβός
του, πρώτα στις καρδιές και μετά στις κάλπες, όταν βγήκε από αυτή. Δεν τον
διέφθειρε ούτε προς την κατεύθυνση της εκδικητικότητας ­ την κατεύθυνση της αυτοηρωοποίησης.

Ο Μαντέλα υπήρξε πραγματικός ήρωας, ακριβώς γιατί ο ίδιος δεν αισθάνθηκε ποτέ
έτσι. Μπορεί για τη δημοκρατία η πιο συγκινητική απεικόνιση της επιρροής του
στην αλλαγή προς το πιο ανθρώπινο μιας ολόκληρης χώρας να ήταν οι τεράστιες
φιδωτές ουρές των ανθρώπων που περίμεναν μέσα στο ψιλόβροχο να ψηφίσουν στις
πρώτες, αλλά και στις φετινές εκλογές, την πρώτη φορά αψηφώντας τον φόβο, τη
δεύτερη υπερνικώντας την πίκρα τους για τα θαύματα που δεν ήρθαν. Για μένα ­
και με αυτή τη σκέψη τον αποχαιρετώ ­ η πιο πιστή απόδειξη του σπάνιου υλικού
από το οποίο ήταν φτιαγμένος ο Μαντέλα ήταν η αυτοειρωνεία με την οποία μέχρι
το τέλος και παρά την όλο και μεγαλύτερη σωματική του δυσκολία επέμεινε να
εκτελεί τα χορευτικά βήματα που φέρουν το όνομά του.

Ο πατέρας μου δεν ένωσε μια χώρα, δεν εφηύρε ένα χορό και δεν έγινε γνωστός
πέρα από τα σύνορα της πατρίδας και της επιστήμης του (που μπορεί τελικά να
ήταν και το ίδιο πράγμα). Ήταν και αυτός όμως δημόσιο πρόσωπο, όχι μόνο γιατί
ως δικαστής ήταν συνεχώς εκτεθειμένος στη δημόσια κρίση, όχι μόνο γιατί ως
πρόεδρος του Ανώτατου Δικαστηρίου της χώρας βρέθηκε συχνά, από τη φύση του
καθηκόντων του, αντιμέτωπος με την εξουσία, αλλά, κυρίως, γιατί ξέρω ότι πάντα
αντιλαμβανόταν τη δουλειά και αργότερα τον ρόλο του ως προσφορά.

Για τον δικαστή, η προσφορά είναι όχι μόνο η απονομή του δικαίου, αλλά και η
πρόσληψη του δικαίου από το κοινωνικό σώμα. Αντίθετα από ό,τι συχνά λέγεται,
για να απαλλαγούν από τις ευθύνες τους οι τεμπέληδες ή οι ατάλαντοι, στον λαό
μπορεί και πρέπει να εξηγηθούν τα πάντα. Πόσο μάλλον η έννοια της δικαιοσύνης
που είναι εγγενής στην ανθρώπινη υπόσταση, ασχέτως αν βασικό ανακλαστικό της
τελευταίας είναι να διεκδικεί τη δικαιοσύνη μόνο όταν πρόκειται για τους
άλλους. Ο πατέρας μου, που αποχώρησε την Παρασκευή από την ενεργό υπηρεσία,
προσπάθησε τις αρχές του να τις μετατρέψει σε κρίση και την κρίση του δικαστή
να την καταστήσει διαφανή (που δεν θα πει αναντίρρητη) στον κοινωνικό άνθρωπο.
Ο δημόσιος έπαινος που αφειδώλευτα, τώρα στο τέλος τουλάχιστον, έλαβε ως
ανταμοιβή δεν ήταν αυτό που τον γέμισε περισσότερο. Όχι μόνο γιατί ο δημόσιος
έπαινος κρύβει πάντα μέσα του υποκρισία. Αλλά γιατί ο δημόσιος έπαινος, όπως
και η δημόσια επίθεση, δεν απηχούν ­ και αυτό ποτέ δεν μπόρεσαν να το χωνέψουν
οι εχθροί του ­ την ικανοποίηση που αισθάνεται κάποιος που προσπάθησε, και
κατάφερε, να μείνει ο εαυτός του. Για την αντιμετώπισή του δεν αρκεί, όπως μας
προέτρεψε ο ίδιος, το χιούμορ. Επιβάλλεται ο αποχαιρετισμός να μη γίνει με
λόγια, αλλά με τα μάτια της ψυχής.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.