Τώρα και το τέλος του ανθρώπου

“Ο δίχως όρια χαρακτήρας της σύγχρονης φυσικής επιστήμης, μάς επιτρέπει να
υποθέσουμε πως η βιοτεχνολογία θα μας δώσει σύντομα τα εργαλεία για να
επιτύχουμε εκεί που απέτυχαν οι κοινωνικοί μηχανικοί. Τότε θα έχουμε τελειώσει
οριστικά με την ανθρώπινη ιστορία, γιατί θα έχουμε εξαφανίσει τους ανθρώπους
όπως τους γνωρίζουμε. Και μια νέα, μεταανθρώπινη ιστορία θα αρχίσει.”

Το καλοκαίρι του 1999 σημαδεύει τη δέκατη επέτειο από τη δημοσίευση του άρθρου
μου «Το τέλος της ιστορίας;». Από τότε οι επικριτές μου απαιτούν να το
επανεξετάσω με την ελπίδα ότι θα αναθεωρήσω την άποψη πως η ιστορία τελείωσε.

Τίποτε όμως απ’ αυτά που συνέβησαν τα τελευταία δέκα χρόνια στην παγκόσμια
πολιτική και οικονομία δεν αμφισβητεί, πως η φιλελεύθερη δημοκρατία και η
οικονομία της αγοράς αποτελούν τη μόνη βιώσιμη εναλλακτική λύση για τις
σύγχρονες κοινωνίες.

Οι σοβαρότερες εξελίξεις αυτής της περιόδου ήταν η οικονομική κρίση στην Ασία
και το σταμάτημα των μεταρρυθμίσεων στη Ρωσία, που μπορούν όμως να διορθωθούν
με τις κατάλληλες πολιτικές και δεν συνιστούν συστηματικής φύσεως πρόκληση
στην επικράτηση μιας φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης.

Από την άλλη, το επιχείρημα που χρησιμοποίησα για να αποδείξω ότι η ιστορία
ακολουθεί εξελικτική πορεία με κατεύθυνση το σύγχρονο φιλελεύθερο κράτος είναι
λανθασμένο. Η ιστορία δεν μπορεί να έχει τέλος, όσο η σύγχρονη φυσική επιστήμη
δεν έχει τέλος. Και βρισκόμαστε στην αρχή εξελίξεων στην επιστήμη, που θα
αλλάξουν την ίδια τη φύση του ανθρώπου.

Πολλοί αναγνώστες του άρθρου «Το τέλος της ιστορίας;» δεν κατάλαβαν ότι
χρησιμοποιούσα την ιστορία με την εγελιανή – μαρξιστική της έννοια: Σαν
προοδευτική εξέλιξη των ανθρώπινων πολιτικών και οικονομικών θεσμών.

Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, η ιστορία οδηγείται από δύο κινητήριες δυνάμεις:
την πρόοδο της φυσικής επιστήμης και τεχνολογίας, όπου βασίζεται ο οικονομικός
εκσυγχρονισμός και τον αγώνα για αναγνώριση, για ένα πολιτικό σύστημα που να
αναγνωρίζει οικουμενικά ανθρώπινα δικαιώματα. Αντίθετα από τους μαρξιστές, εγώ
ισχυρίστηκα ότι η διαδικασία αυτή δεν καταλήγει στον σοσιαλισμό αλλά στη
δημοκρατία και την οικονομία της αγοράς.

Είναι απίθανο να υπάρχει οπτική γωνία από την οποία το άρθρο μου δεν
υποβλήθηκε σε κριτική. Στην αρχή της δεκαετίας του ’90 υπήρχε μεγάλη συζήτηση
για αντίρροπες τάσεις στην παγκόσμια πολιτική, όπως ο εθνικισμός ή η ισλαμική
θεοκρατία που θα οδηγούσαν μακριά από τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Από τη μέση
της δεκαετίας, οι οικονομικές κρίσεις στην Ασία, η παύση των μεταρρυθμίσεων
στη Ρωσία και η αστάθεια του διεθνούς οικονομικού συστήματος, πρόβαλαν ακόμα
πιο απειλητικές για την υπόθεση του τέλους της ιστορίας.

Ποτέ δεν υποστήριξα όμως ότι όλες οι χώρες θα γίνονταν βραχυπρόθεσμα
δημοκρατικές, παρά μόνον ότι υπάρχει μια προοδευτική λογική στην ιστορία που
οδηγεί τις πιο εξελιγμένες χώρες στη δημοκρατία. Από την άλλη πλευρά δεν
υπάρχει παγκόσμια κρίση του καπιταλισμού ούτε είναι αντιστρέψιμη η
παγκοσμιοποίηση. Πρώτον, γιατί δεν υπάρχει αποδοτικότερο οικονομικό μοντέλο
και δεύτερον, γιατί η εξέλιξη της πληροφορικής καθιστά αδύνατο πλέον σε μια
χώρα να απομονωθεί από τον υπόλοιπο κόσμο.

Το βασικό ελάττωμα του «τέλους της ιστορίας» βρίσκεται στο γεγονός πως η
επιστήμη, που οδηγεί την ιστορική διαδικασία, δεν έχει σύνορα. Βρισκόμαστε στη
αφετηρία μιας εκρηκτικής ανάπτυξης των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας.
Μετά τη Γαλλική Επανάσταση αναπτύχθηκαν θεωρίες που ήλπιζαν να ξεπεράσουν τα
όρια της ανθρώπινης φύσης με τη δημιουργία ενός νέου είδους ανθρώπου,
απελευθερωμένου από τις προκαταλήψεις και τους περιορισμούς του παρελθόντος. Η
αποτυχία αυτών των πειραμάτων μάς έδειξε τα όρια του κοινωνικού
κονστρουκτιβισμού και επιβεβαίωσε τη φιλελεύθερη τάξη και την οικονομία της αγοράς.

Ο δίχως όρια χαρακτήρας της σύγχρονης φυσικής επιστήμης μάς επιτρέπει να
υποθέσουμε πως η βιοτεχνολογία θα μας δώσει σύντομα τα εργαλεία για να
επιτύχουμε εκεί που απέτυχαν οι κοινωνικοί μηχανικοί. Τότε θα έχουμε τελειώσει
οριστικά με την ανθρώπινη ιστορία, γιατί θα έχουμε εξαφανίσει τους ανθρώπους
όπως τους γνωρίζουμε. Και μια νέα, μεταανθρώπινη ιστορία θα αρχίσει.

Ο Francis Fukuyama είναι καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο
Τζορτζ Μέισον της Βιρτζίνια.