Το γράμμα και οι παραλήπτες του

“Λίγες μόνο δεκαετίες νωρίτερα στήνονταν οδοφράγματα από τους φοιτητές στις
ευρωπαϊκές πρωτεύουσες για τη σοσιαλιστική επανάσταση της Πορτογαλίας, για τη
δικτατορία στην Ελλάδα, για το πραξικόπημα του Πινοσέτ στη Χιλή, για τον
πόλεμο του Βιετνάμ. Σήμερα, μπροστά στο πρωτοφανές φαινόμενο της ισοπέδωσης
μιάς κυρίαρχης ευρωπαϊκής χώρας, με έναν ακήρυχτο πόλεμο, που βάφτισε τον
εαυτό του «ανθρωπιστική επέμβαση», και μπροστά στις διαφανέστατες προθέσεις
της Αμερικής να ποδηγετήσει την Ευρώπη, στην οποία δεν μπορεί να αντιπαρατεθεί
κυριαρχώντας επάνω της εμπορικά, η Γηραιά Ήπειρος σιωπά και κάνει πως κοιτάζει
αλλού.”Τώρα, που πέρασε η πρώτη μπόρα της αγανάκτησης και της διαμαρτυρίας για
όσα συμβαίνουν μέσα στην Ευρώπη, πλάι στην πόρτα μας σήμερα, τώρα που ο
πόλεμος έληξε έπειτα από δύο αιματηρούς μήνες βίας και καταστροφής, οι
πολιτικοί σχολιαστές και οι διανοούμενοι καλούνται να κάνουν τη σοβαρότερη
δουλειά απ’ όλες: να αναλογισθούν.

Όσο κι αν κάνουν πως δεν το καταλαβαίνουν, οι ηγέτες της Ευρώπης (άλλος ένας
όρος, αυτός του ηγέτη, που θα έπρεπε να επανεξετασθεί) διαπιστώνουν πόσο
περιορισμένος είναι ο ρόλος τους στη διαμόρφωση των αποφάσεων που θα πάρουν
για τις τύχες των κρατών και των οικονομιών τους. Η ιδέα της παγκοσμιοποίησης
της οικονομίας έχει ένα νομοτελειακό συνακόλουθο: την παγκοσμιοποίηση της
εξουσίας. Μένει να προσδιορίσουμε τι ακριβώς σημαίνει ο όρος
«παγκοσμιοποίηση». Ανεξάρτητα από τις ερμηνείες και τις θεωρητικές
μεταμφιέσεις που προωθούν άρθρα και μελέτες γύρω από το φαινόμενο, με τον όρο
αυτό περιγράφεται η ανεξαρτητοποίηση του μεγάλου κεφαλαίου από τους εθνικούς
ελέγχους και την κρατική παρέμβαση. Η εμφάνιση των πολυεθνικών σήμανε το τέλος
των εθνικών οικονομιών. Τα οικονομικά σύνορα έπεσαν πρώτα. Ένας οικονομικός
οργανισμός που δεν διαθέτει ούτε συγκεκριμένη εθνικότητα ούτε συγκεκριμένο
χώρο άσκησης των δραστηριοτήτων του, που η σύσταση και ο έλεγχος των κεφαλαίων
του μεταβάλλονται μέρα τη μέρα, με τρόπο που να είναι αδύνατη και η
παρακολούθηση και ο έλεγχός τους, αποκτά ένα διεθνές διαβατήριο και μπορεί με
άνεση να μπαινοβγαίνει από το ένα κράτος στο άλλο, να ιδρύει υποκαταστήματα,
θυγατρικές και συνεργαζόμενες εταιρείες, των οποίων ο έλεγχος είναι τελικά
αδύνατος. Το επόμενο στάδιο, όταν πια τέτοιου είδους εταιρείες θα ελέγχουν ένα
σημαντικό ποσοστό των ανά τον κόσμο «εθνικών» προϊόντων, θα είναι νομοτελειακά
η κατάρρευση των συνόρων.

Τι ακολουθεί λογικά την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας και της εξουσίας; Η
συγκέντρωση του ελέγχου στα χέρια μίας αποκεντρωμένης, υπερεθνικής αλλά
πάντοτε συμπαγούς και αμείλικτης ολιγαρχίας. Δεν λύνει το πρόβλημα το ότι τα
Χρηματιστήρια μάς προσφέρουν την ευκαιρία να αποκτήσουμε μετοχές της ΙΒΜ ή της
General Electric. Γιατί οι μετοχές είναι ένας ακόμα τρόπος να ενισχύει
οικονομικά ο πολίτης την πολυεθνική, αφού προηγουμένως ο ίδιος έχει
μεταβιβαστεί σαν πελατεία από την εθνική στην πολυεθνική οικονομία.

Οι μετοχές δεν δίνουν δικαίωμα συμμετοχής στις αποφάσεις. Ακόμα και τα πακέτα,
που μπορούν να τις επηρεάσουν σε κάποιο βαθμό, τελικά θα υπακούσουν ­ ακόμα
και παρά τη θέληση των κατόχων τους ­ στα οικονομικά συμφέροντα της εταιρείας
που είναι η εξάπλωση της κυριαρχίας της. Ο ολιγαρχικός χαρακτήρας των
πολυεθνικών είναι συστατικό της οικονομικής δομής τους ­ τελικά της ίδιας της
ύπαρξής τους. Η πολυεθνική εταιρεία δεν παύει να είναι ένα μονοπώλιο, όσο
διεσπαρμένο και αν είναι το εταιρικό της κεφάλαιο.

Σε όσους θεωρούν την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας συνώνυμη με την εξάπλωση
της ισότητας και της δημοκρατίας, μπορεί κανείς να αντιτάξει πως ό,τι
συγκρούστηκε μέσα στα στενά εθνικά όρια με τη δημοκρατική συμμετοχή και την
κοινωνική δικαιοσύνη, σε ορίζοντα υπερεθνικό, μετακινείται ακόμα πιο πέρα από
τον πολίτη και γίνεται ανέφικτος κάθε έλεγχος της ασυγκράτητης ορμής του
κεφαλαίου προς όλο και μεγαλύτερη επέκταση, πέρα και πάνω από τα όρια των
κρατών που γνωρίζαμε ώς σήμερα.

Κρέμεται πάνω μας μία ορατή απειλή: ό,τι ίσαμε τώρα αποτέλεσε τον δικαιικό,
νομοθετικό και εκτελεστικό έλεγχο των κρατών, θα ατονήσει και θα χάσει κάθε
δυνατότητα να επιδρά στη ρύθμιση της κοινωνικής δικαιοσύνης. Οι κανόνες, που
μπορεί να θεσπιστούν για διακρατικούς ελέγχους μέσα από τα όργανα, π.χ. της
Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν θα μπορέσουν ποτέ (και δεν θα το επιχειρήσουν άλλωστε)
να ανατρέψουν τη βασική φυσιογνωμία των πολυεθνικών, που αποτελεί και την
πλατφόρμα της δραστηριοποίησής τους: τη συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια
τους, για να αντιμετωπίσουν αρχικά τους ντόπιους, πολυδιασπασμένους
ανταγωνιστές τους μέσα στο εθνικό τους πλαίσιο και αργότερα η μία την άλλη σε
υπερεθνικό επίπεδο.

Παράλληλα με αυτόν τον οικονομικό συγκεντρωτισμό, βλέπουμε κάθε ημέρα να
υπονομεύονται, να διαλύονται, να εξαλείφονται (και σε κάθε περίπτωση να
δυσφημούνται και να κατασυκοφαντούνται) όλες οι τάσεις εκείνες που αποτελούν
επιβιώσεις του εθνοκεντρικού τρόπου οργάνωσης των μέχρι σήμερα οικονομιών της
ανθρωπότητας. Η ιστορία, η εθνική πολιτιστική ταυτότητα, η επιθυμία να
διατηρηθούν η γλώσσα και η παράδοση που άρρηκτα συνδέονται με τον γεωγραφικό
χώρο της ανάπτυξης και της δραστηριότητας των λαών, κάθε στοιχείο, με λίγα
λόγια, που αντιστέκεται στην εισβολή ξένων αντιλήψεων, θεσμών και ηθών.
Πράγματα που ποτέ δεν θα υπέθετε κανείς πως μπορούσαν να θεωρηθούν εμπόδια στη
δημιουργία μίας οικουμενικής κοινωνίας ιδιαιτεροτήτων, που θα συμβιούσαν κάτω
από κοινό οικονομικό και πολιτικό καθεστώς, θεωρούνται ωστόσο εμπόδια και
επιχειρείται η εκρίζωσή τους ­ γιατί αποτελούν φραγμούς στην άκριτη και
ανεξέλεγκτη αποδοχή των προϊόντων που για τον σχεδιασμό τους δεν υπολογίζονται
οι ξεχωριστές ανάγκες των λαών αλλά οι παγκοσμιοποιημένες ανάγκες της
ανάπτυξης των πολυεθνικών που τα παράγουν (πάνω στα πρότυπα των αναγκών
κάποιων μεγάλων και κυρίαρχων οικονομικά πληθυσμιακών ομάδων).

Λίγες μόνο δεκαετίες νωρίτερα στήνονταν οδοφράγματα από τους φοιτητές στις
ευρωπαϊκές πρωτεύουσες για τη σοσιαλιστική επανάσταση της Πορτογαλίας, για τη
δικτατορία στην Ελλάδα, για το πραξικόπημα του Πινοσέτ στη Χιλή, για τον
πόλεμο του Βιετνάμ. Σήμερα, μπροστά στο πρωτοφανές φαινόμενο της ισοπέδωσης
μίας κυρίαρχης ευρωπαϊκής χώρας, με έναν ακήρυχτο πόλεμο, που βάφτισε τον
εαυτό του «ανθρωπιστική επέμβαση», και μπροστά στις διαφανέστατες προθέσεις
της Αμερικής να ποδηγετήσει την Ευρώπη, στην οποία δεν μπορεί να αντιπαρατεθεί
κυριαρχώντας επάνω της εμπορικά, η Γηραιά Ήπειρος σιωπά και κάνει πως κοιτάζει αλλού.

Οι προηγμένες χώρες της υποθέτουν ότι ο πόλεμος της Σερβίας δεν τις αφορά.
Αντίθετα από αυτές, πρόκειται για μία χώρα που ανήκει στην πρώην Ανατολική
Ευρώπη, μία χώρα με χαμηλή ανάπτυξη, με άλλη θρησκεία και άλλη πολιτική
κουλτούρα. Μία χώρα που δεν εντάσσεται στο λίγο έως πολύ ομοιογενές σύνολο της
Ευρωπαϊκής Ένωσης. Θα έλεγε κανείς ότι χρειάζεται εξαιρετικά μεγάλη τυφλότητα
για να μη γίνει αντιληπτό (από τους έμπειρους και προσεχτικούς εμπόρους που
αποτελούν τη νεόκοπη Ευρωπαϊκή Ένωση) ότι ο πραγματικός στόχος των ΗΠΑ δεν θα
μπορούσε να είναι μία τέτοια ακριβώς χώρα, μία τέτοια ακριβώς κουλτούρα και
μία τέτοια ακριβώς οικονομία. Όλο κι όλο που θα είχαν οι ΗΠΑ να κάνουν, αν οι
Σέρβοι ή ο κ. Μιλόσεβιτς τους ενοχλούσαν, θα ήταν να τους δανείσουν τα χρήματα
που έχουν ανάγκη, με συμφέροντες όρους. Noblesse (και χαμηλότοκος δανεισμός)
oblige! Πολύ σκληρότεροι και επίφοβοι αντίπαλοι, όπως η πρώην Σοβιετική Ρωσία,
υπέκυψαν στη γοητεία του χρήματος και τώρα δυσανασχετούν σαν παλιές
αρχόντισσες που ο δανειστής τους τις παρενοχλεί και σεξουαλικά ενώπιον κοινού.
Οι βόμβες που ισοπέδωσαν τη Σερβία ουσιαστικά απευθύνονται στην Ευρώπη. Είναι
άραγε τυχαίο ότι οι προαιώνιοι αντίπαλοι κάθε είδους ανάπτυξης και ακμής της
ευρωπαϊκής ηπείρου (οι Άγγλοι) είναι και εκείνοι που υπερθεματίζουν σε
σκληρότητα στην ωμή αυτή επέμβαση;

Όσοι θεώρησαν για κάποιο διάστημα, στην αρχή αυτής της περιπέτειας, αλλά και
όσοι εξακολουθούν να χαρακτηρίζουν και τώρα ακόμα «παράλογο» αυτό τον πόλεμο ­
πως όλα αυτά ήταν μία τεράστια γκάφα των ΗΠΑ, μία λανθασμένη εκτίμηση των
στρατιωτικών και των πολιτικών σχεδιασμών της υπερδύναμης ­ είναι καιρός να
αναθεωρήσουν.

Η Σερβία ισοπεδώθηκε σαν προειδοποίηση προς την Ευρωπαϊκή Ένωση ότι δεν θα
γίνει ανεκτή η δημιουργία ενός οικονομικού (και πολιτικού αργότερα) γίγαντα, ο
οποίος θα ανταγωνίζεται τις αμερικανικές πολυεθνικές. Οι ΗΠΑ επείγονται να
ξεκαθαρίσουν τους λογαριασμούς τους με τον ευρωπαϊκό παράγοντα, για να
μπορέσουν το συντομότερο δυνατό να στρέψουν την προσοχή τους στον πολύ πιο
επίφοβο αντίπαλο της κυριαρχίας τους, που έχει από τώρα αρχίσει να δείχνει την
παρουσία του στον ορίζοντα: την Κίνα.

Από την άποψη αυτή, η Σερβία και ο Μιλόσεβιτς είναι τα θύματα του ευρώ: μόλις
υπογράφηκε η ληξιαρχική πράξη της γέννησής του, ξέσπασε ασυγκράτητο το
ανθρωπιστικό ενδιαφέρον των Αμερικανών (και των Άγγλων) για τα πάθη της
αλβανικής μειονότητας στο Κοσσυφοπέδιο.

Ακούω κάποιους από τους αναγνώστες να αναρωτιούνται: Άραγε η Ευρωπαϊκή Ένωση
διαθέτει λιγότερη διορατικότητα από τους αρθρογράφους παρόμοιων κειμένων σαν
και τούτο εδώ γύρω από τα οικονομικά της συμφέροντα και τους κινδύνους που
διατρέχουν; Η ίδια απορία παρακίνησε και τούτες τις γραμμές.

Ωστόσο θα απαντήσω μ’ ένα άλλο ερώτημα: Η Ευρώπη των πολυεθνικών, που
παντρεύει τις αυτοκινητοβιομηχανίες της, τις εταιρείες τηλεπικοινωνιών, τις
τσιμεντοβιομηχανίες, τις βιομηχανίες τροφίμων της με άλλες υπερπόντιες και
υπερεθνικές πολυεθνικές εταιρείες (οι μεγαλύτερες από τις οποίες είναι
αμερικανικές) είναι άραγε η Ευρώπη, που ξέραμε έως χθες;

Μπορούμε άραγε ακόμη να μιλούμε για μία Ευρώπη που διαθέτει γαλλικά, γερμανικά
και ιταλικά οικονομικά συμφέροντα; Και αν δεν υπάρχει πια μία τέτοια Ευρώπη
(όπως δεν υπάρχει), τότε ποια διορατικότητα θα προασπίσει ποια οικονομικά συμφέροντα;

Και είναι άραγε τυχαίο πως μία χώρα που ακόμα δεν έχει αλωθεί ολοκληρωτικά από
τις πολυεθνικές του εξωτερικού, σαν την Ελλάδα, ήταν η μόνη σχεδόν ευρωπαϊκή
χώρα που αντέδρασε, όπως αντέδρασε, σ’ αυτή την αθλιότητα;