Έγκλημα, τιμωρία και αρχιτεκτονική

Αφορμή για το άρθρο αυτό αποτέλεσαν η πρόσφατη δημοσίευση των συμπερασμάτων
και προτάσεων του ομόφωνου πορίσματος της Διακομματικής Επιτροπής της Βουλής
για το σωφρονιστικό σύστημα και την κατάσταση που επικρατεί στις φυλακές της
χώρας, καθώς και η συμμετοχή μου σε δύο αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς έργων
νέων φυλακών (Χαλκίδας και Φωκίδας).

Εσωτερική άποψη μονάδας διαβίωσης του Σωφρονιστικού Ιδρύματος με φόντο τις πόρτες των κελιών των φυλακισμένων και τα τραπεζοκαθίσματα σε πρώτο πλάνο

Τα δύο πιο κοινά παράπονα που ακούγονται στις φυλακές της χώρας είναι πια πολύ
γνωστά και εκφράζονται τόσο από σωφρονιστικούς υπαλλήλους, όσο και από
κρατουμένους: παμπάλαια κτίρια και υπερπληθυσμός. Το φαινόμενο όμως είναι
παγκόσμιο και η πίεση έντονη, ειδικά τώρα που η κρατική οικονομική λιτότητα
είναι κανόνας παντού.

Τα θέματα που θα απασχολήσουν τον νέο Σωφρονιστικό Κώδικα που επεξεργάζεται το
υπουργείο Δικαιοσύνης θα είναι τα ίδια που απασχόλησαν τις ΗΠΑ και την
Ευρωπαϊκή Ένωση, όπου αναγκάστηκαν να επανεξετάσουν τις παραδοσιακές απόψεις
που αφορούσαν τα Σωφρονιστικά Ιδρύματα (Σ.Ι.), με σκοπό την καλύτερη
εκμετάλλευση των χρημάτων που προορίζονται για την κατασκευή και λειτουργία
τους.

Ο κάθε κρατούμενος στοιχίζει σήμερα στον Έλληνα φορολογούμενο πολίτη, σύμφωνα
με δήλωση του βουλευτή του ΠΑΣΟΚ κ. Δ. Κατσικόπουλου, 2,3 εκατ. δραχμές
ετησίως, δηλαδή 16 δισ. για το σύνολο των 7.000 κρατουμένων της χώρας.

Η τρομερή αύξηση του αριθμού εγκλείστων πυροδότησε μια έκρηξη στον σχεδιασμό
και στην οικοδόμηση νέων Σ.Ι. και ώθησε τους σωφρονιστικούς υπευθύνους να
υιοθετήσουν νέους τρόπους διοίκησης αυτών, που δίνουν τη δυνατότητα στους
κρατουμένους να διαμένουν σε πιο οικονομικά στην κατασκευή συγκροτήματα.
Συγχρόνως δόθηκε μεγάλη προσοχή στην ανάπτυξη ειδικών σωφρονιστικών
συγκροτημάτων για τον ολοένα αυξανόμενο ποικίλο πληθυσμό κρατουμένων, που
περιλαμβάνει ανηλίκους, γυναίκες, ασθενείς, τοξικομανείς και ηλικιωμένους,
κρατούμενοι των οποίων οι ειδικές ανάγκες δεν ικανοποιούνται από τα
συνηθισμένα Σ.Ι. Με λίγα λόγια, τα Σ.Ι. δεν είναι ανάγκη να είναι όλα
πανάκριβα, τύπου «Υψίστης Ασφαλείας».

Τα θέματα που παγκοσμίως επανεξετάζονται είναι, συνοπτικά, τα παρακάτω:

Α Πιο ακριβής ταξινόμηση των κρατουμένων. Ο πιο ακριβής προσδιορισμός
των διαφορετικών τύπων κρατουμένων σε συγκεκριμένη κατηγορία διευκολύνει τον
αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και μπορεί να περιορίσει το κόστος του έργου,
αποφεύγοντας την κατασκευή ακριβών υπερασφαλών Σ.Ι.

ΒΠρογράμματα που κρατούν κόσμο εκτός φυλακών. Οι Δικαστικές Αρχές έχουν
την επιλογή να επιβάλλουν εναλλακτικές ποινές, που επιβλέπονται από ειδικούς
σωφρονιστικούς υπαλλήλους, όπως εντατική εκτός φυλακής επιτήρηση, έλεγχος
αποτοξίνωσης καταδικασθέντων τοξικομανών, υποχρεωτική εκτέλεση κοινωνικού
έργου, εστίες διανυκτέρευσης καταδικασθέντων και κέντρα καθημερινής αναφοράς
καταδικασθέντων. Σε αυτό θα συμβάλλει και σχετική ρύθμιση της νομοθεσίας και η
συμμετοχή της βούλησης των δικαστών, ώστε να μην εξαντλείται η αυστηρότητά
τους στις ποινές, ατόμων για αδικήματα μικρότερης σημασίας.

ΓΑνακρίσεις μέσω video. Το υψηλό κόστος μεταφορικών μέσων για τη
μεταγωγή υπό φρούρηση υποδίκων προς και από το δικαστήριο για την εξέτασή τους
από τον ανακριτή ή τον εισαγγελέα ώθησαν στην κατασκευή εγκαταστάσεων λήψης
video, ούτως ώστε οι ανακρίσεις να γίνονται σε κλειστό κύκλωμα τηλεόρασης. Ένα
τέτοιο σύστημα επιτρέπει την κράτηση υποδίκων σε φυλακές μακριά από αστικά
κέντρα, μέχρι την ώρα της δίκης τους.

ΔΙδιωτικά σωφρονιστικά ιδρύματα. Ιδιωτικά σωφρονιστικά ιδρύματα είναι
δυνατόν να ανοικοδομηθούν χωρίς καν κρατική επιχορήγηση. Οι διοικήσεις απλώς
υπογράφουν σύμβαση που εγγυάται ότι θα χρησιμοποιήσουν τις φυλακές ως
αντάλλαγμα για το κτίσιμό τους. Κριτικοί της ιδιωτικοποίησης των Σ.Ι.
ισχυρίζονται, μεταξύ άλλων, ότι οι εταιρείες που τα διοικούν έχουν εγγυημένα
αντίθετα συμφέροντα (inherent conflict of interest) και μπορεί να πιέσουν τις
διοικήσεις σε εκτενέστερες ποινές, ώστε να κρατούν φυλακές γεμάτες. Παρ’ όλα
αυτά, η βιομηχανία ιδιωτικών Σ.Ι. ευημερεί τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ευρώπη.

Ε Επιμόρφωση των σωφρονιστικών υπαλλήλων. Σε μια εποχή ραγδαίων
εξελίξεων, όχι μόνο στην τεχνολογία αλλά και στον τρόπο αντιμετώπισης
κοινωνικών φαινομένων, πρέπει να επιμορφώνεται το υπάρχον δυναμικό και να
στελεχώνεται, όπου είναι απαραίτητο, με νέο.

Ήδη πρόσφατα ψηφίστηκε και ιδρύεται στις φυλακές Κορυδαλλού «Σχολή Προσωπικού Φύλαξης».

Καμία τάση δεν απεικονίζει καλύτερα το πώς η σωφρονιστική φιλοσοφία συνδέει
σωφρονιστικούς υπαλλήλους, κρατουμένους και αρχιτεκτονικό σχεδιασμό από τις
φυλακές «Άμεσης Επίβλεψης», που πρωτοχρησιμοποιήθηκαν από τις Ομοσπονδιακές
Αρχές στο Chicago House of Detention, σχεδιασμένες από τον αρχιτέκτονα Harry
Weese το 1975. Αυτό το είδος των φυλακών αντιπροσωπεύει μια προσπάθεια μείωσης
των εξόδων κατασκευής, συντήρησης και επάνδρωσης μέσω ενός διαφορετικού τύπου
επίβλεψης των κρατουμένων και σχεδιασμού των συγκροτημάτων.

Στις παλαιού τύπου φυλακές οι κρατούμενοι εγκλείονται σε χώρους όπου η συνεχής
παρακολούθησή τους δεν είναι δυνατή. Οι κρατούμενοι κρατούνται σε κελιά και οι
δεσμοφύλακες είναι απομονωμένοι από αυτούς σε ασφαλείς σταθμούς ελέγχου, με
εξαίρεση τη διάρκεια της περιπολίας της πτέρυγας. Οι εντάσεις είναι μεγάλες.

Οι βανδαλισμοί και άλλα επεισόδια συμβαίνουν κατά τις περιόδους που οι
κρατούμενοι δεν είναι υπό παρακολούθηση. Σε αυτήν την περίπτωση ισχύει ο de
facto κανόνας «οι δεσμοφύλακες ελέγχουν τους διαδρόμους και οι κρατούμενοι τα
κελιά». Αυτές ήταν οι αποκαλούμενες φυλακές «πρώτης γενιάς».

Η συνδυασμένη αρχιτεκτονική και διοικητική προσέγγιση με το σύστημα «Διοίκηση
Κρατουμένων Άμεσης Επίβλεψης» κατευνάζει την ένταση του περιορισμού, που συχνά
οδηγεί τους κρατουμένους στη βία, και μπορεί να τη μειώσει εάν το σωφρονιστικό
συγκρότημα διαιρεθεί σε μικρές μονάδες φυλάκισης, που συνήθως αποτελούνται από
περίπου 50 κρατουμένους σε κελιά, σε δύο επίπεδα, και ακόμα περισσότερο εάν
διαθέτει έναν ή δύο καλά εκπαιδευμένους σε «διοίκηση-αντιμετώπιση κρίσεων»
σωφρονιστικούς υπαλλήλους, εγκατεστημένους στρατηγικά σε κάθε μονάδα φυλάκισης
να παρακολουθούν συνεχώς πιθανούς ταραχοποιούς. Με την οργάνωση των
κρατουμένων σε τέτοιες ομάδες οι φυλακές αυτές δίνουν στους σωφρονιστές τον έλεγχο.

Οι κοινοί χώροι μοιάζουν περισσότερο με σαλόνια παρά με οχυρά.

Τα κλιμακοστάσια μεταλλικά, διάτρητα, επιτρέπουν οπτική παρακολούθηση όλου του
χώρου. Χρώμα και άνετος φυσικός φωτισμός δημιουργούν πιο ανθρώπινη διαβίωση. Η
«Άμεση Επίβλεψη» είναι το σύστημα αυτό στο οποίο οι ειδικοί αναφέρονται ως
«νέα γενιά» φυλακών. Η ειρωνεία είναι ότι, ενώ οι κυβερνήσεις γίνονται πιο
σκληρές απέναντι στο έγκλημα, τα ιδρύματα που κτίζονται για την κράτηση των
εγκληματιών γίνονται ηπιότερα. Η αιτία όμως δεν είναι η συμπόνια, είναι η
ρεαλιστικότητα. Οι λιγότερο αυστηρές και περιοριστικές φυλακές που κτίζονται
στην εποχή μας είναι αυτές που δείχνουν σημαντική μείωση στις επιθέσεις
εναντίον τόσο των σωφρονιστικών υπαλλήλων, όσο και των άλλων συγκρατουμένων.

Σαν αρχιτέκτονες καλούμεθα να δούμε με ευαισθησία τις ανάγκες του χρήστη,
κρατούμενου ή σωφρονιστικού υπαλλήλου.

Η χωροθέτηση των λειτουργιών ενός τέτοιου ιδρύματος έχει ιδιαίτερη σημασία
για τη λειτουργικότητα και ασφάλειά του. Μαγειρείο, πλυντήριο, εργαστήρια,
νοσοκομείο, αίθουσα διδασκαλίας, βιβλιοθήκη, αίθουσα συγκεντρώσεων,
επισκεπτήριο, διοικητήριο, όλα αυτά τα επιμέρους τμήματα, μαζί με τις Πτέρυγες
Διαβίωσης, αποτελούν τα επιμέρους στοιχεία του.

Είναι πάντως προβληματική για τον Έλληνα αρχιτέκτονα η αντιμετώπιση όλων των
προβλημάτων που παρουσιάζονται κατά τον σχεδιασμό, όταν αντιλαμβάνεται π.χ.
ότι στην Εσωτερική Φρουρά δεν συμπεριλαμβάνονται γυναίκες σωφρονιστικοί
υπάλληλοι σε μεικτές φυλακές ή ότι κρατούμενοι τοξικομανείς διαβιώνουν και
εργάζονται στις ίδιες πτέρυγες και στα ίδια εργαστήρια με μη τοξικομανείς ή
ότι σε μια σύγχρονη φυλακή εξακολουθεί να προβλέπονται σκοπιές ανά 100 μέτρα
στον περιβάλλοντα τοίχο, αντί της ηλεκτρονικής παρακολούθησής του.

Είναι χαρακτηριστικό της ελληνικής πραγματικότητας, ότι η ανάθεση των φυλακών
Χαλκίδας και Φωκίδας, των δύο εκ των πρώτων νέων έργων Σ.Ι. στην ελληνική
επικράτεια, σχεδόν ίδιων από πλευράς απαιτήσεων έργων, κατέληξαν να έχουν όχι
μόνο διαφορετικά οικοδομικά προγράμματα, αλλά και διαφορετική στρατηγική στην
αντιμετώπιση των διαφόρων κριτηρίων σχεδιασμού.

Εδώ τίθενται πάντοτε τα ερωτήματα ποιος εκτελεί την αρχική προμελέτη και ποιος
κρίνει την τελική μελέτη και με τι γνώσεις στο θέμα. Με τι εμπειρίες
επιλέγεται η Τοπική Αυτοδιοίκηση ενός νομού να κρίνει μια τόσο ειδική
κοινωνική επένδυση.

Ποιος είναι ο ρόλος του αρχιτέκτονα που αναλαμβάνει τη μελέτη εάν δεν είναι
ακριβώς να μελετήσει το θέμα του, να ενημερωθεί επί των συγχρόνων αντιλήψεων
για το θέμα και να παρακολουθήσει το Οικοδομικό Πρόγραμμα (στην Ελλάδα δεν
υπάρχουν ακόμη προδιαγραφές για τέτοιου είδους έργα) και τις απαιτήσεις του αντικειμένου;

Είναι πολύ δυσάρεστη, πάντως, η πρόσφατα δημοσιευθείσα (7.5.99) απόφαση του
Συμβουλίου της Επικρατείας, που ορθώνει εμπόδια στην ανέγερση όλων των νέων
προγραμματισμένων φυλακών, με το δικαιολογητικό της μη ύπαρξης συνολικού
τομεακού χωροταξικού σχεδιασμού των φυλακών της χώρας και να ζητεί τώρα που
πνίγεται το σωφρονιστικό σύστημα, συνολικό χωροταξικό σχεδιασμό της Ελλάδας.

Τα έργα Σωφρονιστικών Ιδρυμάτων στην Ελλάδα έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό με
όλα τα άλλα ιδρύματα της χώρας: θα πρέπει να επιζήσουν, προς χάριν της
ελληνικής πραγματικότητας, σχεδόν έναν αιώνα.

Είναι βέβαιο ότι ο νέος Σωφρονιστικός Κώδικας του υπουργείου Δικαιοσύνης θα
έχει πολλά θέματα να καλύψει εν όψει και των νέων Σωφρονιστικών Ιδρυμάτων που
προγραμματίζονται, αν ποτέ κατασκευαστούν έπειτα από την απόφαση του
Συμβουλίου της Επικρατείας.

Ο Παντελής Μασουρίδης είναι – ΑΑ Dipl (Hons αρχιτέκτων, μελετητής έργου,
της Ομάδας ΑΡΣΥ που βραβεύθηκε στον διαγωνισμό «Μελέτη – Κατασκευή» των νέων
Φυλακών Χαλκίδας.