ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πανεπιστήμιο και Αγορά

Σύμφωνα με στοιχεία πρόσφατων μελετών (ΕΜΠ 1996, Πάντειο Πανεπιστήμιο 1998),
εκτιμάται ότι σήμερα στην Ελλάδα λειτουργούν με συμβάσεις δικαιοπαροχής
(franchising) 50 περίπου παραρτήματα ξένων Πανεπιστημίων (τα περισσότερα
αγγλικά πρώην Polytechnics) που έχουν ως συνεργαζόμενο φορέα ένα ή περισσότερα
Εργαστήρια Ελευθέρων Σπουδών.

Τα εργαστήρια προσφέρουν συνήθως Προγράμματα Σπουδών σε εξειδικευμένες
ειδικότητες που εκτιμούν ότι έχουν ζήτηση στην αγορά (κυρίως πληροφορικής,
διοίκηση επιχειρήσεων, εφηρμοσμένα οικονομικά, μάρκετινγκ κ.ά.). Τα
Προγράμματα αυτά είναι ευέλικτα και προσφέρουν πολλαπλές δυνατότητες στους
φοιτητές: είτε πλήρη φοίτηση στην Ελλάδα και πτυχίο του ξένου Πανεπιστημίου
(Bachelor) είτε μερική φοίτηση 1-2 χρόνια και συνέχιση στο ξένο Πανεπιστήμιο
είτε ακόμη και Μεταπτυχιακές Σπουδές στην Ελλάδα, π.χ., εξ αποστάσεως
εκπαίδευση κ.ά.

Εκτιμάται ότι σήμερα στα Εργαστήρια Ελευθέρων Σπουδών φοιτούν περίπου 40.000
φοιτητές, γεγονός που συνεπάγεται μια ετήσια δαπάνη της τάξεως των 40 δισ. δραχμών.

Τα προβλήματα που έχουν δημιουργηθεί με τα παραρτήματα ξένων Πανεπιστημίων
στην Ελλάδα είναι σύνθετα και ιδιαίτερα έντονα σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Δεν είναι μόνο η παράνομη χρήση του όρου «Πανεπιστήμιο» ή «Κολέγιο» στον τίτλο
τους και η παραπλάνηση των γονέων με τις πολυδάπανες διαφημίσεις (ιδιαίτερα
μετά τα αποτελέσματα των Εισαγωγικών Εξετάσεων). Το κύριο πρόβλημα είναι η
ανοχή της Πολιτείας και ειδικά του υπουργείου Παιδείας στην ανεξέλεγκτη αυτή
αγορά, η οποία, σημειωτέον, παρουσιάζει σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς την
παρεχόμενη ποιότητα της εκπαίδευσης και τα δίδακτρα. Ας σημειωθεί ότι σε πολλά
τέτοια παραρτήματα ξένων Πανεπιστημίων, που θεωρούνται και «καλής ποιότητας»
στην αγορά, διδάσκουν συνάδελφοι καθηγητές ελληνικών και ξένων ΑΕΙ.

Η δημιουργία συμβάσεων δικαιοπαροχής (franchising) από ορισμένα Πανεπιστήμια
οδηγεί στην κυριαρχία των μηχανισμών της κερδοσκοπίας εις βάρος της ποιότητας
και στην αλλοίωση του χαρακτήρα της πανεπιστημιακής παιδείας. Αυτό σημαίνει
ότι αλλάζει ραγδαία το Πανεπιστήμιο του Λόγου που γνωρίζουμε μέχρι σήμερα και
το οποίο χαρακτηρίζεται από την ακαδημαϊκή αυτοτέλεια, την καλλιέργεια του
σπουδαστή, την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών, την παραγωγή και μετάδοση
κριτικής γνώσης ως ατομικής και συλλογικής διαδικασίας. Αναπτύσσεται ένας νέος
τύπος Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης – Κατάρτισης, που προσφέρει επιλογές μόνο σε
χαμηλού κόστους επιστημονικούς κλάδους, και όχι όλους, και παρέχει
εξειδικευμένες γνώσεις που έχουν ευκαιριακά ζήτηση στην αγορά, ενώ ταυτόχρονα
κοστολογεί την κάθε εκπαιδευτική υπηρεσία και αντιμετωπίζει τον φοιτητή ως καταναλωτή.

Απαιτούνται συντονισμένες ρυθμίσεις από τις εθνικές πολιτικές των κρατών-μελών
της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ώστε να ελεγχθεί αυτή η αγορά, η οποία έχει διαμορφώσει
εδώ και μια δεκαετία τους δικούς της μηχανισμούς αναπαραγωγής και διερεύνησης
και έχει οδηγήσει συχνά σε υποβάθμιση της ποιότητας και στη μαζική απονομή
πανεπιστημιακών πτυχίων που δεν έχουν ουσιαστικό περιεχόμενο. Το πρόβλημα αυτό
έχει τεθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο (CRE, Ένωση Πανεπιστημίων Ευρώπης κ.ά.) από
την πλευρά πολλών μεγάλων και σοβαρών Πανεπιστημίων διαφόρων χωρών, που δεν
έχουν προωθήσει κερδοσκοπικές συμβάσεις δικαιοπαροχής (franchising). Ήδη σε
ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες τα υπουργεία Παιδείας και τα Πανεπιστήμια
παρενέβησαν δυναμικά (π.χ. Γερμανία, Πορτογαλία, Ισπανία κ.ά.) επιβάλλοντας
αυστηρούς μηχανισμούς πιστοποίησης και υψηλά πρότυπα, οδηγώντας με αυτό τον
τρόπο στο κλείσιμο των περισσοτέρων ή και στη νομιμοποίηση μεμονωμένων
περιπτώσεων (π.χ. Πορτογαλία).

Στην Ελλάδα το υπουργείο Παιδείας, εδώ και μια δεκαετία που έχει τεθεί το
πρόβλημα, κρύβεται πίσω από την έλλειψη αρμοδιότητας, καθ’ όσον τα Εργαστήρια
Ελευθέρων Σπουδών εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του υπουργείου Ανάπτυξης!
(έλεγχος της ετήσιας αύξησης της τιμής των διδάκτρων). Πριν από ένα χρόνο σε
αντίστοιχο άρθρο στα «ΝΕΑ» (11.3.1998) είχαμε γράψει ότι τα Πανεπιστήμια δεν
είναι Mc Donalds να ανοίγουν θυγατρικές επιχειρήσεις οπουδήποτε προσφέρονται
ικανοποιητικές συνθήκες κέρδους.

Σήμερα, θα πρέπει να ανοίξουμε τον διάλογο για το Πανεπιστήμιο του 21ου αιώνα:
Πανεπιστήμιο του Λόγου και της ακαδημαϊκής αυτοτέλειας ή Πανεπιστήμιο –
Επιχείρηση, με θυγατρικές και παραρτήματα;

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.