Πατρίκιοι… και πληβείοι

Οι ανισότητες στα ποσοστά επιτυχίας στις Γενικές Εξετάσεις δεν παρατηρούνται,
βεβαίως, αποκλειστικά ανάμεσα στους υποψήφιους των διαφόρων νομών της χώρας
μας, π.χ. όπως είδαμε σε προηγούμενο μέρος της έρευνάς μας ανάμεσα στους
υποψήφιους από τη Χίο και στους Σαμιώτες ή ανάμεσα στους Τρικαλινούς και τους
Καρδιτσιώτες. Παρόμοιες διαφοροποιήσεις παρατηρούνται και μέσα στα όρια των
ίδιων των νομών, μέσα στην ίδια πόλη.

Το Λεκανοπέδιο Αθηνών με τους περίπου 62 χιλιάδες υποψηφίους (Γενικές
Εξετάσεις 1998), παρουσιάζεται στην κατάταξη των περιφερειών της χώρας μας με
βάση το ποσοστό επιτυχίας στις εξετάσεις, σε μια μέτρια, θα μπορούσε να
υποστηρίξει κανείς, θέση. Το 1995 με ποσοστό επιτυχίας 28,7% βρίσκεται στην
34η θέση στο σύνολο των νομών, το 1996 με ποσοστό επιτυχίας 30% καταλαμβάνει
την 24η θέση, το 1997 με 35,3% την 22η θέση και πέρυσι (1998) με 38,2% την 27η
θέση, όταν οι υποψήφιοι του πρώτου νομού (Ν. Χίου) είχαν ποσοστό επιτυχίας 51,9%!

Ωστόσο, αυτή η κατάταξη δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, καθώς εκφράζει
ουσιαστικά έναν αριθμητικό μέσο όρο μιας περιοχής που κάθε άλλο παρά ενιαία είναι.

Πραγματικά, αν υπάρχει ένα Γεωγραφικό Διαμέρισμα στη χώρα μας που συμπυκνώνει
τις πιο ακραίες αποκλίσεις, αυτό είναι το Λεκανοπέδιο.

Η Αττική δεν είναι μία, αλλά δύο, και αν κανείς τραβήξει το νήμα της βαθιάς
διαχωριστικής γραμμής από τα άκρα, τότε θα έρθει αντιμέτωπος με απρόσμενες ­
στην έκταση και την έντασή τους ­ ανισότητες.

Ας ρίξουμε μια ματιά κατ’ αρχήν σε ορισμένες «θορυβώδεις» αντιθέσεις (πίνακας
1), που ωστόσο δεν αποτελούν παρά την «κορυφή του παγόβουνου». Όταν οι
υποψήφιοι της Αττικής είχαν ποσοστό επιτυχίας κατά μέσο όρο 30,5%, οι
υποψήφιοι μιας ομάδας σχολείων με «ονοματεπώνυμο», ιδιωτικών και δημοσίων, που
απευθύνονται και προσελκύουν τους γόνους οικογενειών υψηλών εισοδημάτων,
ανέβαζαν τον πήχυ της επιτυχίας πάνω από το 60%!

* Πώς κατανέμεται, τελικά, η επιτυχία και η αποτυχία στις Γενικές Εξετάσεις
στις διάφορες περιοχές της Αθήνας και ποιο είναι το «κοινωνικό» της πρόσωπο;

Να επισημάνουμε κατ’ αρχήν ότι η διαφοροποίηση των υποψηφίων στην πρόσβαση
στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση συντελείται σε κάθε περίπτωση με τη διαμεσολάβηση
του κοινωνικού – οικονομικού background των υποψηφίων και όχι μέσω της
«υψηλότερης» ποιότητας των ιδιωτικών σχολείων. Υπάρχουν ιδιωτικά σχολεία με
πολύ υψηλά ποσοστά πρόσβασης στα ΑΕΙ και άλλα που βρίσκονται στον «πάτο» της
σειράς. Είναι από τη μια εκείνα που οφείλουν την επιτυχία τους στο
«πλεονέκτημα» υποψηφίων με «οικονομική-κοινωνική προίκα», που απλά τη
«νομιμοποιούν» και από την άλλη εκείνα που απευθύνονται ως «λύση ανάγκης» σε
«κοινούς» υποψηφίους.

Δεν είναι τυχαίο, βεβαίως, που τα πρώτα συγκεντρώνονται κυρίως στη ΒΑ Αττική,
όπου οι οικονομικοί, επαγγελματικοί και πολιτιστικοί δείκτες βρίσκονται στις
υψηλότερες τροχιές τους.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τα δημόσια σχολεία.

Στα αποτελέσματα των Γενικών Εξετάσεων φαίνεται καθαρά ότι ο πληθυσμός των
υποψηφίων που «κατάγονται» από αντίθετες γεωγραφικές περιοχές (με την έννοια
ευνοημένες – αδικημένες) του Λεκανοπεδίου, άρα από ανταγωνιστικά κοινωνικά
στρώματα, έχουν διαμετρικά αντίθετες ευκαιρίες πρόσβασης στα ΑΕΙ.

Αν ρίξουμε μια ματιά στην κατάταξη των διαφόρων περιοχών του Λεκανοπεδίου με
κριτήριο το ποσοστό επιτυχίας των υποψηφίων τους στα Πανεπιστήμια, θα
διαπιστώσουμε αμέσως ότι αναδεικνύεται ένα μεγάλο «ρήγμα» που γίνεται
«χαοτικό» αν αναζητήσουμε τα αντίστοιχα ποσοστά ανά περιοχή στις προνομιούχες
σχολές (π.χ. Ιατρική, Αρχιτεκτονική, Ηλεκτρολόγων Μηχανικών Η/Υ,
Επιχειρησιακής Έρευνας και Μάρκετινγκ, Πληροφορικής κ.λπ.).

Ας μείνουμε, ωστόσο, στα γενικά ποσοστά επιτυχίας π.χ. των υποψηφίων από
δήμους των βορείων προαστίων και των υποψηφίων από δήμους του Πειραιά και των
δυτικών προαστίων.

Στον πίνακα 2 φαίνεται καθαρά ότι οι υποψήφιοι από την Αγία Παρασκευή, τα
Βριλήσσια ή το Χαλάνδρι έχουν ποσοστά επιτυχίας πολύ μεγαλύτερα από τους
υποψηφίους της Δραπετσώνας, του Μοσχάτου και της Αγίας Βαρβάρας.

Μήπως, όμως, αυτές οι ανισότητες είναι τυχαίες, αφορούν τα αποτελέσματα των
Γενικών Εξετάσεων ενός «επιλεγμένου» έτους ή μήπως έχουμε διαλέξει «ακραίες» περιπτώσεις;

Η απάντηση στην ερώτηση είναι αρνητική. Η διαχρονική εξέταση των ποσοστών
επιτυχίας των υποψηφίων κατά περιοχές στις Γενικές Εξετάσεις επιμένει στην
«ίδια γραμμή».

Έτσι, πριν από δέκα χρόνια, το 1989, τα σχολεία που ανήκαν στη Δ/νση
Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Δυτικής Αττικής είχαν ποσοστό επιτυχίας 28,16%,
όταν στη Δ/νση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ανατολικής Αττικής το ποσοστό
επιτυχίας ανερχόταν στο 43,21%. Στα μέσα της δεκαετίας του ’90, το 1994, οι
υποψήφιοι που φοιτούσαν στα δημόσια και ιδιωτικά σχολεία των βορείων προαστίων
εμφανίζουν ποσοστό επιτυχίας υπερδιπλάσιο από τους υποψήφιους της Νίκαιας.

Η εκπαιδευτική διαίρεση του χώρου στο Λεκανοπέδιο δεν κατεβαίνει, βέβαια, από
τον «ουρανό». Είναι μια από τις μορφές που παίρνει η ανισότητα, η φτώχεια, η
εκμετάλλευση και ο κοινωνικός αποκλεισμός ενός τμήματος του πληθυσμού. Είναι η
αντανάκλαση στον χώρο της Αττικής, της διαίρεσης της κοινωνίας σε τάξεις,
στρώματα, τμήματα.

Οποιοσδήποτε έχει μάτια να δει και την τιμιότητα να πιστέψει στα μάτια του,
οποιοσδήποτε έχει τη δυνατότητα να απομακρυνθεί από τη «θολή οπτική» που
παρουσιάζει τη σχολική επιτυχία/αποτυχία ως φυσική, αποδίδοντάς την στην
έλλειψη ή ύπαρξη «φυσικών χαρισμάτων» ­ διαγράφοντας με μια μονοκονδυλιά την
αντικειμενική και υλική πραγματικότητα των κοινωνικών σχέσεων ­ μπορεί να
«ξετρυπώσει» και την πραγματικότητα που δεν κυκλοφορεί πάντα με την «ταμπέλα
κρεμασμένη στον λαιμό της».

Καθόλου τυχαία στους δήμους με τα μεγάλα ποσοστά επιτυχίας στις Γενικές
Εξετάσεις συγκεντρώνονται και τα μεγαλύτερα εισοδήματα, καθώς και τα
επαγγέλματα του «λευκού κολλάρου». Στους άλλους δήμους, των μικρών ποσοστών
επιτυχίας, η ευημερία λείπει τόσο από τους αριθμούς όσο και από τους ανθρώπους.

Στους δήμους που εξετάσαμε παραπάνω, στη μεν πρώτη κατηγορία (Αγ. Παρασκευή,
Βριλήσσια, Χαλάνδρι), ο ένας στους πέντε κατοίκους είναι πτυχιούχος
Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, ενώ αντίθετα στο Μοσχάτο, την Αγία Βαρβάρα και τη
Δραπετσώνα οι πτυχιούχοι κυμαίνονται μεταξύ 3,5% και 8,1%.