ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Όταν τελειώσει ο πόλεμος…

Ναι, κάποτε θα τελειώσει ο πόλεμος. Ο σπαραχτικός όμως στίχος θα μείνει στον
αέρα «… κορίτσι με το παγωμένο βλέμμα, / κορίτσι με τα παγωμένα χείλη, /
όταν τελειώσει ο πόλεμος μην με ξεχάσεις…».

Όταν θα τελειώσει, ο πόλεμος θα συνεχίζεται ακόμη. Ένα πλήθος συνανθρώπων μας
θα είναι εκτεθειμένοι σε αυτό που οι ερευνητές του ανθρώπινου ψυχισμού έχουν
περιγράψει με τον όρο «Σύνδρομο μετα-τραυματικού στρες». Εκτός από την
οικονομική γεννιέται επιτακτικά και η αναγκαιότητα μιας ψυχικής παλινόρθωσης.
Είναι αλήθεια πως η γνώση της ψυχολογίας έχει ένα θλιβερό προνόμιο: Να
εμπλουτίζεται μέσα από την εμπειρία δραματικών φαινομένων. Σαν ένα γιγαντιαία
αφύσικο, φυσικό εργαστήρι, ο πόλεμος στο διάβα του αιώνα μας αποτέλεσε
σημαντικό πεδίο έρευνας του ανθρώπινου ψυχισμού.

Δεν είναι τυχαίο που ο όρος «ψυχιατρικό περιστατικό» (case) εμφανίζεται για
πρώτη φορά στον επιστημονικό ορίζοντα στη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Ένας σημαντικός αριθμός ατόμων που έμεινε εκτεθειμένος στην φρίκη του πολέμου
καταρρέει. Σύμφωνα με έναν υπολογισμό οι απώλειες των Βρετανών στον Α’
Παγκόσμιο Πόλεμο οφείλονται σε ένα μεγάλο βαθμό σε ψυχική κατάρρευση.

Απώλεια μνήμης και συναισθημάτων, ανεξέλεγκτα ουρλιαχτά, αλαλία, απάθεια.
Μίλησαν για «νεύρωση της μάχης» για «τραυματική νεύρωση».

Το 1941 ο Kardiner δημοσιεύει το έργο «Οι τραυματικές νευρώσεις του πολέμου»,
ενώ αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δύο ψυχίατροι, ο Appel και ο Beel,
πλήττουν τον ναρκισμό της στρατιωτικής μηχανής: Λίγοι μήνες πολέμου αρκούν για
να προκαλέσουν κατάρρευση και του πιο δυνατού στρατιώτη!

«Αυτό που λέμε “συνηθίζω στη μάχη, δεν υπάρχει”, μας λένε οι δύο ερευνητές,
“οι ψυχοπαθολογικές διαταραχές είναι το ίδιο αναπόφευκτες όπως είναι οι
πυροβολισμοί και τα τραύματα στον πόλεμο”».

«Η μάχη εγγράφει στο μυαλό και στην ψυχή ένα “αποτύπωμα διαρκείας”. Η θεματική
όμως αυτή ενοχλεί. Αναφέρεται σε πράγματα που όλοι επιθυμούν να ξεχάσουν. Ο
πόλεμος όταν τελειώνει οφείλει να τελειώνει. Ο όρος “νεύρωση της μάχης” πέφτει
στη λήθη. Χρειάσθηκε να περάσουν 40 χρόνια. Χρειάσθηκε ο πόλεμος του Βιετνάμ
και τα συντρίμμια που άφησε πίσω του ώστε να επανέλθει στο προσκήνιο ο
λησμονημένος όρος.

Έτσι, το 1980, η Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία περιλαμβάνει στο επίσημο
εγχειρίδιο ψυχικών διαταραχών (D.S. Μ ΙΙΙ) μια νέα κατηγορία “τη διαταραχή
μετατραυματικού στρες”». Ακραίες καταστάσεις κινδύνου και καταστροφής όπου
κυριαρχεί η βία και ο θάνατος φέρνουν τον άνθρωπο αντιμέτωπο με την πλήρη
αδυναμία του, γεννώντας τρόμο και πανικό, απώλεια ελέγχου και απειλή για
εξόντωση. Οι μηχανισμοί άμυνας απορρυθμίζονται. Το άτομο βρίσκεται σε συνεχή
συναγερμό σαν να πρόκειται ο κίνδυνος να επανέλθει οποιαδήποτε στιγμή. Η ίδια
η επιβίωση δυσχεραίνεται.

«Είμαι σαν παράλυτος, έπειτα βρίσκομαι σε υπερδιέγερση, τρέμω
ολόκληρος, τα βράδια πετάγομαι λουσμένος στον ιδρώτα. Ζω
ξανά τη φρίκη».

Η θεραπευτική έρευνα προοδεύει. Ειδικευμένα κέντρα και κλινικές στην Αμερική
δεν απευθύνονται μόνον στους βετεράνους του Βιετνάμ αλλά και σε άτομα που
επέζησαν φυσικών καταστροφών, βιασμών, βασανιστηρίων και κάθε λογής
κακοποίησης. Μελετώνται διάφορες στρατηγικές θεραπείας με στόχο να επανακτήσει
ο πάσχων την κατακερματισμένη του ταυτότητα, να ξαναβρεί τον χαμένο έλεγχο του
εαυτού του.

Συλλογίζομαι πόσοι άραγε από όσους έζησαν τη φρίκη των ΝΑΤΟϊκών βομβαρδισμών
θα έχουν την τύχη να βρεθούν σε κάποιο τέτοιο κέντρο αποθεραπείας; Προσπερνώ
την ειρωνεία που έγκειται στο να πασχίζεις εκ των υστέρων να θεραπεύσεις αυτό
που εσύ προκάλεσες. Θυμίζει ένα απονενοημένο διάβημα. Με ένα νυστέρι να
προκαλείς αιμορραγία κι έπειτα να πασχίζεις με απαλές γάζες να την επουλώσεις.
Όμως, φευ! Η αιμορραγία είναι ακατάσχετη!

Όταν τελειώσει ο πόλεμος, όσοι τον έζησαν δεν θα είναι πια οι ίδιοι. Στο
Βελιγράδι, στο Κόσοβο, στη Νις, στους προσφυγικούς καταυλισμούς, όσοι
επανέλθουν και όσοι παραμείνουν ξεριζωμένοι αλλού, όχι, δεν θα είναι πια οι
ίδιοι. Το φάντασμα του πολέμου έχει τον τρόπο του να εγκαθίσταται στον
ψυχισμό. Και πώς να παλέψεις ένα τέτοιο παντοδύναμο φάντασμα; Πώς αλλιώς παρά
μόνον με την αποτροπή της παράλογης λογικής κάθε τέτοιου πολέμου; Κάθε τέτοιου
πολέμου που βυθίζει την πολιτισμένη Δύση στο σκοτάδι μιας λησμονημένης βαρβαρότητας.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.