Ο τεχνολογικός πόλεμος

Οι ΝΑΤΟϊκοί βομβαρδισμοί στη Σερβία αποδυνάμωσαν εντελώς την ουτοπία του
αμιγούς τεχνολογικού πολέμου. Ποια είναι όμως η γενική ιδέα που υποκρύπτεται
πίσω από τη συλλογιστική αυτή; Σύμφωνα με την αντίληψη τούτη, η εκτεχνίκευση
θα μετατρέψει τον πόλεμο σε μία σειρά υπολογισμών και κινήσεων πάνω σε έναν
ηλεκτρονικό πίνακα, όπου ο υποδεέστερος αντίπαλος, βλέποντας να διαγράφεται η
ήττα του, εγκαταλείπει την αναμέτρηση χωρίς να αποζητά την πρακτική
επιβεβαίωση της έκβασης ­ όπως περίπου κάνει και ένας έμπειρος σκακιστής ­ από
τη μέση ακόμη μιας παρτίδας.

Ή πάντως πιστεύεται, σύμφωνα με μία άλλη παραλλαγή, ότι η τελειότητα των όπλων
ακριβείας θα διευκολύνει την πραγμάτωση των «χειρουργικών» πολέμων, κατά τους
οποίους ο εχθρός θα αφοπλίζεται με ακαριαία πλήγματα και οι ανθρώπινες
απώλειες θα περιορίζονται στο ελάχιστο ή θα εκμηδενίζονται (Κονδύλης).

Η ουτοπία

Όμως οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί της Γιουγκοσλαβίας επιβεβαίωσαν περίτρανα τα
νοητικά σφάλματα πάνω στα οποία στηρίζεται η ουτοπία αυτή. Πρώτα-πρώτα
καταδείχθηκε ανεπιφύλακτα ότι υπάρχουν συγκεκριμένα όρια στην εμβέλεια της
υψηλής εκτεχνίκευσης και ότι οι στόχοι δεν μπορεί να είναι μόνον υλικοί.

Τα αλληλοδιάδοχα πλήγματα που αφαίρεσαν μαζικά τη ζωή άμαχων θυμάτων ακυρώνουν
μία βασική παράμετρο της προκείμενης αντίληψης.

Έχει επισημανθεί, πάντως, γενικότερα ότι υπάρχει μία οριακή αποδοτικότητα της
πληροφορικής, πάνω στην οποία εδράζεται βασικά η επιτυχία αυτού του
εγχειρήματος. Η κάλυψη λ.χ. μιας ορισμένης γεωγραφικής περιφέρειας μέσω
δορυφορικών συστημάτων αναγνώρισης δεν μπορεί να είναι πλήρης και αδιάλειπτη.

Το τελικό αποτέλεσμα μπορεί λοιπόν σε κάθε περίπτωση να είναι μηδενικό, ακόμη
και με αντιπάλους ουσιαστικά ανίσχυρους. Έτσι κανένα σύστημα αναγνώρισης δεν
στάθηκε ικανό να εντοπίσει τον καταζητούμενο ηγέτη της σομαλικής αντίστασης,
τον στρατηγό Αϊντίτ, μέσα στο αμερικανοκρατούμενο Μογκαντίσου το 1992.

Υπάρχει, βέβαια, και η αυξημένη δυσχέρεια, που συσχετίζεται με την ανάγκη της
επιτελικής αξιολόγησης του συλλεγόμενου πληροφοριακού υλικού. Από μόνη της η
χρήση της πληροφορικής δεν μας δίνει κανένα κριτήριο προσανατολισμού. Όσα
μεταδίδουν τα συστήματα αναγνώρισης δεν μας λένε σχεδόν τίποτε πάνω σε κρίσιμα
ζητήματα, όπως το ηθικό και οι προθέσεις του εχθρού, η ποιότητα και η
κατάσταση του οπλισμού του. Σε όλες τις σοβαρές περιπτώσεις, είτε για την
αξιολόγηση είτε για τη γνησιότητα των πληροφοριών, έσχατος οδηγός θα είναι η
εμπειρία και το στρατηγικό ένστικτο, ό,τι δηλαδή ο Clausewitz χαρακτήριζε ως
λεπταισθησία της κρίσης. Η διάσταση, επομένως, ανάμεσα στην ηλεκτρονική και
στη φυσική εικόνα της πραγματικότητας μπορεί να είναι πολύ μεγάλη.

Στην ουτοπία του τεχνολογικού πολέμου οφείλουμε, τέλος, να αντιτάξουμε μία
σημαντική παρατήρηση: πίσω από κάθε μηχανή και κάθε τεχνική, όσο προηγμένη κι
αν είναι, βρίσκεται πάντοτε ένας άνθρωπος· ακόμη κι αν ο άνθρωπος αυτός
αποτελεί την άκρη μιας μακράς αλυσίδας, είναι πάντως η αποφασιστική άκρη, και
μόλις εξουδετερωθεί, η οποιαδήποτε τεχνική παραλύει. Ο πόλεμος είναι σχέση
ανθρώπινη και η έκβασή του διαμορφώνεται μέσα από τη διάπλαση μιας σχέσης που
αφορά οπωσδήποτε ανθρώπους.

Τα «ηθικά» μεγέθη

Πίσω, έτσι, από τον συσχετισμό του τεχνικού δυναμικού υπάρχουν και τα «ηθικά»
μεγέθη, για τα οποία είχε μιλήσει ο Clausewitz αντικρούοντας τη γεωμετρική
αντίληψη περί του πολέμου. Η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη ­ που είναι ένα τέτοιο
μέγεθος ­ φαίνεται μέχρι σήμερα να μην αντιδρά ευαίσθητα απέναντι στους
επίμαχους βομβαρδισμούς. Ίσως να ενοχοποιείται, μεταξύ των άλλων λόγων, για το
αποτέλεσμα αυτό το φαινόμενο της ΜακΝτοναλντοποίησης του κόσμου, που έχει
μετατρέψει τους πολίτες σε απλούς καταναλωτές (Beck).

Ποιος όμως αποκλείει μία διαφορετική εξέλιξη των πραγμάτων, όταν αυξάνονται
καθημερινά τα τυχαία επεισόδια που σκορπίζουν τον ανθρώπινο όλεθρο σε
ανύποπτους στόχους;

Η βία, όπως φαίνεται, είναι η μοίρα του ανθρώπινου είδους. Αυτό που απλώς
αλλάζει είναι οι μορφές της, οι χώροι και οι χρόνοι, η τεχνική
αποτελεσματικότητα και το νομιμοποιητικό της νόημα (Sofsky).

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι αναπληρωτής καθηγητής της Νομικής Σχολής
του ΑΠΘ.