ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ένας απολογισμός

Οι περιβαλλοντικές συνέπειες του απονενοημένου πολέμου, που συνεχίζει να
πληγώνει τα Βαλκάνια και την περιφέρεια της Ευρώπης, δεν είναι σίγουρα το
πρωταρχικό μέλημα των πρωταγωνιστών του. Ακόμη δυσκολότερο φαντάζει το
εγχείρημα τής εν θερμώ αποτίμησης των καταστροφών, σε μια περίοδο που οι
σχετικές επιστήμες δεν διαθέτουν τα απαραίτητα εργαλεία.

Είναι η ίδια «δομική» αδυναμία της περιβαλλοντικής επιστήμης που απαίτησε
δεκαετίες για τη συγκρότηση ενός αξιόπιστου οικολογικού χάρτη της Ευρώπης.
Προϊόν συλλογικής προσπάθειας, το «Dobris Assessment» δημοσιευμένο το 1995,
απετέλεσε και την πρώτη ολοκληρωμένη ­ και προσβάσιμη από το ευρύ κοινό ­
παρουσίαση του έργου του νεοσύστατου Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος
(ΕΟΠ). Το βιβλίο αυτό των 700 περίπου έγχρωμων σελίδων ήταν μια εντυπωσιακή
όσο και επιστημονικά τεκμηριωμένη έκδοση, μια αποτύπωση της κατάστασης του
ευρωπαϊκού περιβάλλοντος, βασισμένη τόσο σε στοιχεία ποικίλων εκθέσεων και
μελετών όσο και σε δεδομένα που οι ίδιες οι χώρες της Ε.Ε. διοχέτευαν στις
κεντρικές υπηρεσίες της Κοινότητας. Μέσα από μία πληθώρα χαρτών, διαγραμμάτων,
πινάκων και επεξηγηματικών κειμένων, το βιβλίο αυτό λειτούργησε ως αναφορά για
πολλές εργασίες εθνικού ή ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, αλλά και ως γνώμονας για
τις πολιτικές στον τομέα του περιβάλλοντος με βάση τις αρχές της αειφορίας που
δειλά-δειλά έκαναν την εμφάνισή τους στα επίσημα κείμενα και τις εξαγγελίες
τόσο της Επιτροπής όσο και των κρατών-μελών.

Βέβαια, όπως χαρακτηριστικά σημειώνεται στο δεύτερο βιβλίο (ο πλήρης τίτλος
είναι «Europe’s Environment: The Second Assessment»), που κυκλοφόρησε
πρόσφατα, οι περισσότερες πολιτικές για το περιβάλλον περιορίστηκαν σε δράσεις
για την άρση ορισμένων επιπτώσεων (τεχνολογίες στο τέλος του αγωγού) και μικρή
ή καθόλου έμφαση δόθηκε στην αντιμετώπιση των αιτίων. Τα όποια μέτρα δεν
στάθηκαν επίσης ικανά να αναχαιτίσουν την προϊούσα περιβαλλοντική υποβάθμιση
της Γηραιάς Ηπείρου, οφειλόμενη κυρίως στην (υπερ)ανάπτυξη των υποδομών, στις
μεθόδους της παραγωγής και στην κατανάλωση. Άλλωστε, είναι κοινός πια τόπος
ότι το περιβάλλον δεν αντιμετωπίζεται με μέτρα τεχνικά, αλλά με την προώθηση
μεταρρυθμίσεων οικονομικού και κοινωνικού χαρακτήρα.

Παρά ταύτα, όπως σημειώνεται στην έκθεση του ΕΟΠ, τα λίγα θετικά βήματα
σημειώθηκαν εκεί όπου η διεθνής συνεργασία υπήρξε ειλικρινής και αποφασιστική.
Παράδειγμα είναι η Συνθήκη της Βιέννης για την προστασία του όζοντος και η
Συνθήκη για τη Διασυνοριακή Ρύπανση. Αντίθετα, εκεί όπου δεν υπήρξε
πανευρωπαϊκή κινητοποίηση και συνεργασία τα πράγματα συνέχισαν να
χειροτερεύουν: η απώλεια των ενδιαιτημάτων, η υποβάθμιση των εδαφών, η
συσσώρευση των απορριμμάτων και η διάδοση της χημικής ρύπανσης είναι
παραδείγματα όχι μόνο χαρακτηριστικών καθυστερήσεων, αλλά και μειωμένων
επιδόσεων στο επίπεδο της απογραφής τους.

Μια ακόμη σημαντική επισήμανση που προκύπτει άλλωστε και από τα λίγα, αλλά για
πρώτη φορά, διαθέσιμα στοιχεία, είναι πως για τις νέες χώρες της Κεντρικής και
Ανατολικής Ευρώπης οι προσπάθειες για τη βελτίωση και αποκατάσταση του
περιβάλλοντος θα είναι πιο δύσκολες από αυτές για την οικονομική και κοινωνική
τους ανασυγκρότηση. Το κακό είναι ότι και στις χώρες αυτές κυριαρχεί ακόμη η
αντίληψη της εκ των υστέρων θεραπείας και πολύ λίγη σημασία δίνεται στις αρχές
της πρόληψης και της αποφυγής της βλάβης. Έτσι, είναι πολύ πιθανόν ότι κοντά
στα εγγενή προβλήματα των χωρών αυτών θα προστεθούν και τα προβλήματα από το
δυτικό μοντέλο ανάπτυξης, το οποίο ήδη μιμούνται και συχνά με άκριτο τρόπο.

Όμως η αξία του «Second Assessment» δεν είναι τόσο στα συμπεράσματα όσο στην
καταγραφή. Χρησιμοποιώντας τη μέθοδο των περιβαλλοντικών δεικτών, η έκθεση
αυτή δίνει για πρώτη φορά στον αναγνώστη και τον μελετητή τη δυνατότητα να
έχει λεπτομερή, ποσοτικοποιημένα και συγκριτικά στοιχεία για την ποιότητα του
ευρωπαϊκού περιβάλλοντος και μάλιστα με τρόπο «φιλικό προς τον χρήστη», ακόμη
και σε εκείνον που δεν διαθέτει τον χρόνο για τη συστηματική τους αναζήτηση.
Είναι ένας πρακτικός και χρήσιμος οδηγός, που μπορεί να χρησιμοποιηθεί με
πολλαπλούς τρόπους χάρις την έξυπνη οργάνωσή του, το ευρετήριο και τις
πάμπολλες παραπομπές στην ειδική βιβλιογραφία. Ένα έργο, κοντολογίς, που δεν
θα πρέπει να λείπει από καμιά σύγχρονη (περιβαλλοντική ή μη) βιβλιοθήκη.