Ο μαθητής στο κέντρο

Ο εκσυγχρονισμός και η ανανέωση του περιεχομένου της διδασκαλίας αποτελούσε
πάντα το ζητούμενο της εκπαίδευσής μας.

Με το νέο πρόγραμμα σπουδών διευρύνονται σημαντικά τα γνωστικά αντικείμενα σε
όλους τους τομείς των Επιστημών, του Πολιτισμού, των Τεχνών, των Οικονομικών
και Κοινωνικών Σπουδών, των νέων τεχνολογιών της Πληροφορικής και της
Επικοινωνίας. Νέοι γνωστικοί τομείς εισάγονται στο σχολικό πρόγραμμα όπως η
σύγχρονη Φυσική, η Βιοτεχνολογία, η γλωσσική, πολιτισμική και ιστορική
ελληνική ταυτότητα στο πλαίσιο της ευρωπαϊκότητας, η Ιστορία των Τεχνών και
της Επιστήμης κ.ά.

Η διεύρυνση και η ανανέωση του διδακτικού περιεχομένου θέτει μερικά νέα ερωτήματα:

* Με ποιο τρόπο θα διδαχθεί η νέα γνώση, ώστε να περιοριστεί ο πληροφοριακός
χαρακτήρας και να ενισχυθεί η ικανότητα μάθησης και οι νέοι τρόποι σκέψης;

*Πώς θα επιτευχθεί η μορφωτική ενότητα μέσα από την πολυμορφία;

* Πώς η νέα, και συνήθως απαιτητική, γνώση θα γίνει προσιτή, ώστε να
ανταποκριθεί στο αίτημα «ποιοτική μόρφωση για όλους»;

Τα ερωτήματα αυτά απευθύνονται σε όλα τα σύγχρονα εκπαιδευτικά συστήματα.
Χαρακτηρίζουν τη μετάβαση των κοινωνιών σε μια νέα εποχή που ο Ν. Νεγκροπόντε
έχει αποκαλέσει «ψηφιακή εποχή». Σε αυτήν η πληροφορία επεκτείνεται
«οριζόντια», δηλ. αυξάνει ποσοτικά, αλλά περιορίζεται η «κάθετη» διάσταση,
δηλ. η εμβάθυνση στο πληροφοριακό υλικό. Το πρόβλημα αυτό μεταφέρεται στα
εκπαιδευτικά συστήματα ως αίτημα επαναπροσδιορισμού της μαθησιακής
λειτουργίας. Για παράδειγμα στις αγγλοσαξονικές χώρες επιδιώκεται η διαμόρφωση
κεντρικών στάνταρ με βάση τις λεγόμενες βασικές γνώσεις / δεξιότητες – κλειδιά
(http: //nap. edu/readingroom/books/nses/html/6. html). Στη Γαλλία η επιτροπή
Π. Μπουρντιέ (1988) και η αντίστοιχη του Ε. Μορέν (1998) προτείνουν το
«άνοιγμα στη γνώση» με μια διαθεματική-διεπιστημονική προσέγγιση, ώστε να
αποφευχθεί ο κατακερματισμός της μόρφωσης και να ενισχυθεί η συνθετότητα της
σκέψης που επιβάλλουν τα πολύπλοκα-πολυπληροφοριακά συστήματα.

Η αντιμετώπιση των προηγούμενων προβλημάτων προκύπτει και από τις νέες
εξελίξεις στους τομείς της γνωστικής ψυχολογίας (http: //www. funderstanding.
com/learning-­theory­how3. htm5/11/1998). Οι ραγδαίες και συνεχείς εξελίξεις
στους τομείς αυτούς συγκλίνουν σε μερικές κοινές διδακτικές προσεγγίσεις.

Πιο συγκεκριμένα μπορούμε να ταξινομήσουμε τέσσερις βασικές διδακτικές αρχές
για την οργάνωση των νέων προγραμμάτων:

1 Το λιγότερο είναι περισσότερο. Η αρχή αυτή επισημαίνει την ανάγκη
του περιορισμού της πληροφοριακής ύλης, ώστε να διατεθεί περισσότερος χρόνος
στην εμβάθυνση και την απόκτηση διερευνητικής ικανότητας. Ως μέσο για την
επίτευξη του στόχου προβάλλεται η οργάνωση της ύλης γύρω από κεντρικές
ιδέες/έννοιες, οι οποίες αναφέρονται στη δομή των γνωστικών αντικειμένων.

2 Ενοποίηση αντιλήψεων. Με τον όρο αυτό εννοούμε την αλληλοσύνδεση των
γνωστικών αντικειμένων μέσω κοινών αρχών/μεθόδων όπως: σύστημα, μοντέλα,
διατήρηση-αλλαγή, επιστημονική μεθοδολογία, ιστορία και φύση των επιστημών κ.ά.

3 Κέντρο ο μαθητής. Κατά την αρχή αυτή σημασία αποκτά όχι η μετάδοση
γνώσεων, αλλά η κατασκευή τους από τους ίδιους τους μαθητές με την ενεργό
συμμετοχή τους και την αναδόμηση των αρχικών εμπειρικών αντιλήψεων που
διαμορφώνουν για τη ζωή με τις αντιλήψεις της σχολικής γνώσης που κατακτάται
στο σχολείο (γράφημα 1).

4 Επιστήμη για τη ζωή. Το μοντέλο αυτό (γράφημα 2) τονίζει την ανάγκη
της αντιστροφής της σχέσης σχολείου – ζωής. Αντί της παραδοσιακής
επιστημονικοκεντρικής αντίληψης (από το σχολείο στη ζωή) τονίζεται η τάση το
σχολείο να λαμβάνει υπόψη του τις εμπειρίες της ζωής και τις σχετικές
αντιλήψεις των μαθητών (από τη ζωή στο σχολείο).

Τα στάνταρ

Πώς μπορούν οι αρχές αυτές να ενσωματωθούν στη σχολική πρακτική;

Προτείνουμε δύο μορφές παρεμβάσεων:

* Οι παραπάνω τέσσερις αρχές να ληφθούν υπόψη στη συγγραφή των νέων διδακτικών
βιβλίων και στην καθημερινή διδακτική πρακτική.

* Σταδιακά χρειάζεται να διαμορφωθούν τα προγράμματα σε ενότητες στόχων
επίτευξης (στάνταρ), τα οποία να πληρούν τους τέσσερις όρους (περιορισμός της
ύλης, ενοποιητικές αντιλήψεις, μαθητοκεντρική διδασκαλία, διδασκαλία για τη ζωή).

Ένα συγκεκριμένο ενδεικτικό μοντέλο ενοτήτων στάνταρ για τις Φυσικές Επιστήμες
δίνεται στο διάγραμμα 3.

Το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο (ΠΙ), τα Πανεπιστημιακά Ιδρύματα, οι Επιστημονικές
Ενώσεις και ιδίως οι εκπαιδευτικοί της πράξης χρειάζεται να εργαστούν στην
κατεύθυνση αυτή.

Μια σημαντική δυνατότητα προσφέρεται με την εφαρμογή των Πειραματικών
Προγραμμάτων Εκπαίδευσης, τα οποία υλοποιούνται από το ΠΙ στο πλαίσιο του
προγράμματος «Σχολεία Εφαρμογής Πειραματικών Προγραμμάτων Εκπαίδευσης»
(ΣΕΠΠΕ). Προγράμματα τα οποία αναμένεται ότι με την έναρξη της νέας σχολικής
χρονιάς θα φτάσουν τα 150 και σε αυτά θα συμμετέχουν περίπου 600 σχολεία της
Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης.

Ο Χ. Δούκας είναι εκπαιδευτικός, διδάκτωρ
Εκπαιδευτικής Πολιτικής