Το άγγιγμα… του Μίδα

Ξέρετε ποιο πανεπιστημιακό τμήμα συγκέντρωνε το 1985 τις περισσότερες πρώτες
προτιμήσεις των υποψηφίων για την εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση; Μπορεί
να φαίνεται απίστευτο σήμερα, όμως στα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας, στην
είσοδο του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου «συνωστιζόταν» ο
υψηλότερος αριθμός πρώτων προτιμήσεων – επιλογών των υποψηφίων σε τέτοια
ένταση και έκταση μάλιστα, που έκανε τις πιθανότητες ικανοποίησης να μην
ξεπερνούν το 3%!

Δηλαδή, το 1985, μόνο οι τρεις από τους εκατό υποψηφίους που επιθυμούσαν
διακαώς να εισαχθούν στο Τμήμα Κοινωνιολογίας ­ και εξέφραζαν αυτήν τους την
προτίμηση σημειώνοντας στην πρώτη θέση του μηχανογραφικού τους δελτίου το
παραπάνω Τμήμα ­ κατόρθωναν τελικά να διαβούν το «μαγικό σύνορο» της εισαγωγής τους.

Μιάμιση δεκαετία αργότερα, σήμερα, το ίδιο Τμήμα δεν είναι πια ούτε δημοφιλές
ούτε περιζήτητο. Η συντριπτική πλειοψηφία των υποψηφίων της Δ’ Δέσμης όταν το
συμπεριλαμβάνουν στην αριθμητική κατάταξη των προτιμήσεών τους, το κάνουν
συνήθως στα πλαίσια της άχαρης συμπλήρωσης των 60 επιλογών, υπακούοντας στις
αρχές ενός «ρεαλιστικού συμβιβασμού». Αποτέλεσμα; το Τμήμα που παλιότερα
αποτελούσε το «φωτεινό αντικείμενο του πόθου» χιλιάδων υποψηφίων, σήμερα, με
δυσκολία συγκεντρώνει μόλις 321 «φανατικούς» για 240 θέσεις σε σύνολο 15.880
υποψηφίων που το είχαν συμπεριλάβει στο μηχανογραφικό τους δελτίο το 1997.

Παράλληλα, στις Γενικές Εξετάσεις του 1998, το Τμήμα Μαθηματικών του
Πανεπιστημίου Αιγαίου στη Σάμο, το Τμήμα που τίμησε με την παρουσία του ο
κορυφαίος κοσμολόγος Στίβεν Χόκινγκ, το Τμήμα που θεωρείται ότι διαθέτει την
καλύτερη πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη στην Ελλάδα, όχι μόνο βρίσκεται τελευταίο
στις επιλογές των υποψηφίων, στον πάτο των βάσεων για την εισαγωγή στην Α’
Δέσμη, στην οποία περιλαμβάνεται, αλλά εγκαταλείπεται συστηματικά ακόμη και
από όσους εισάγονται σε αυτό. Είναι χαρακτηριστικό ότι από τους 500 περίπου
πτυχιούχους που θα έπρεπε να έχει το Τμήμα από την έναρξη της λειτουργίας του,
σήμερα έχει μόνον 150.

Τι συμβαίνει;

* Πού πιστώνεται η κινητικότητα στις επιλογές των υποψηφίων;

* Με ποια κριτήρια επιλέγονται από τους υποψηφίους τα πανεπιστημιακά τμήματα;

* Ποιος είναι ο «τροχονόμος» που ρυμουλκεί ή αναχαιτίζει τις επιλογές των
υποψηφίων στην τάδε ή στη δείνα σχολή;

* Ποιες από την άποψη της σταθερότητας των προτιμήσεων θεωρούνται σχολές
«παντός καιρού»;

Η κοινωνική πραγματικότητα, όπως εσωτερικεύεται από τον υποψήφιο για την
Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, προσδιορίζει τις ατομικές προτιμήσεις για το είδος των
σπουδών και του επαγγέλματος. Στα πλαίσια αυτά δεν είναι καθόλου ανεξήγητες οι
αλλαγές στις επιλογές σπουδών των νέων. Έτσι, στις Γενικές Εξετάσεις για την
εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση οι σχολές οι οποίες συγκεντρώνουν τις
περισσότερες πρώτες προτιμήσεις των υποψηφίων ανήκουν κυρίως σε μία από τις
δύο παρακάτω κατηγορίες: είτε ήταν παραδοσιακά περιζήτητες, είτε σχετίζονταν
άμεσα με τις μεταβολές στην επαγγελματική δομή. Την ίδια στιγμή, οι σχολές των
οποίων τα διαπιστευτήρια δεν έχουν ζήτηση στην αγορά εργασίας απαξιώνονται και
στις επιλογές των υποψηφίων. Στα πλαίσια, βεβαίως, αυτά μπορούμε να
καταλάβουμε πως οι σχέσεις «αγάπης και μίσους» των υποψηφίων με το Τμήμα
Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου πιστώνονται στη δυνατότητα
αστραπιαίας απορρόφησης στα μέσα της δεκαετίας του ’80 των Κοινωνιολόγων στη
δημόσια εκπαίδευση, από τη μια, και στην πλήρη εξαφάνιση, από την άλλη, της
ίδιας δυνατότητας λίγα χρόνια αργότερα.

Αν συγκεντρώσουμε τώρα τους φακούς της ανάλυσής μας στις Πολυτεχνικές Σχολές
και στις προτιμήσεις των υποψηφίων την περίοδο του τελευταίου τετάρτου του
αιώνα, θα διαπιστώσουμε αρκετές μεταβολές. Κατ’ αρχάς, υπάρχει μια σαφής
άμβλυνση της έντασης που είχε στη δεκαετία του ’60 και του ’70 η κοινωνική
ζήτηση για ορισμένες σπουδές του Πολυτεχνείου, όπως π.χ. στις σπουδές του
Μηχανικού με εξαίρεση τις σπουδές σε θέματα Ηλεκτρονικών Υπολογιστών.
Παράλληλα, υπάρχουν μάλιστα σχολές σήμερα (Αγρονόμων-Τοπογράφων,
Μεταλλειολόγων και Μηχανικών Παραγωγής και Ορυκτών Πόρων) στις οποίες οι
εισακτέοι είναι περισσότεροι από εκείνους που θέτουν τις αντίστοιχες
ειδικότητες σε πρώτη προτίμηση.

Κι όμως… Το 1978 με κριτήριο τις βάσεις μεταξύ των 6 πρώτων σχολών
περιλαμβάνονταν οι σχολές Μεταλλειολόγων, Ναυπηγών κ.λπ. Οι λόγοι είναι
προφανείς και συνδέονται με τις αλλαγές στην οικονομικοκοινωνική και
επαγγελματική δομή στη χώρα μας.

Το 1996 στα ψιλά των εφημερίδων ανακαλύπτουμε ότι η πρωτιά στο Τμήμα
Υπαξιωματικών Διοικητικού της Αεροπορίας (ΣΥΔ) ανήκε στην Κων/να Μπασδέκη από
τη Λάρισα. Και πού είναι η είδηση, θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς. Εδώ και
αρκετά χρόνια το γυναικείο φύλο κατακτά ­ και μάλιστα με πρωτιές ­ τη μια μετά
την άλλη, ακόμα και «πατροπαράδοτα ανδρικές» σχολές. Βεβαίως, το παράδοξο δεν
βρίσκεται στο σημείο αυτό. Η είδηση είναι ότι η Κων/να Μπασδέκη ήταν ήδη
φοιτήτρια της Σχολής Λογιστικών και Χρηματοοικονομικών του Πανεπιστημίου
Μακεδονίας και έδωσε για δεύτερη φορά δηλώνοντας μόνο το Τμήμα Υπαξιωματικών.
Η ίδια εξηγεί με φυσικότητα ότι «ο κυριότερος λόγος ήταν η επαγγελματική μου
αποκατάσταση. Βέβαια, ήμουν σε μια πολύ καλή σχολή και βρέθηκα σε δίλημμα,
αφού πολλοί καθηγητές μού έλεγαν να μην την εγκαταλείψω. Όμως έπρεπε να
εξασφαλίσω το μέλλον μου. Πιστεύω ότι ήταν η καλύτερη επιλογή μου».

Μάλιστα, το Τμήμα αυτό στις τελευταίες Γενικές Εξετάσεις έρχεται 8ο στην
κατάταξη των Τμημάτων της Δ’ Δέσμης σε σύνολο 77, με βάση εισαγωγής τα 5.758 μόρια!

Η στροφή του ενδιαφέροντος στην τάδε ή στη δείνα σχολή είναι απείρως
διαμεσολαβημένη από την εσωτερίκευση της προοπτικής ενός ανασφαλούς εργασιακού
μέλλοντος που εμφιλοχωρεί στις επιλογές και τις καθορίζει. Στα πλαίσια αυτά
μπορεί να ερμηνευτούν οι υψηλές βάσεις και η καλή σειρά στην κατάταξη των
σχολών, των τμημάτων εκείνων που προοιωνίζονται σίγουρη δημόσια απασχόληση σ’
ένα περιβάλλον εργασιακής ανασφάλειας. Στις προδιαγραφές των παράδοξων
επιλογών, π.χ. των Τμημάτων Αξιωματικών Ελληνικής Αστυνομίας (Θηλέων) ή των
Τεχνικών Υπαξιωματικών Αεροπορίας, μπορούμε να αλιεύσουμε όχι, βέβαια, κάποιες
ανύπαρκτες τάσεις στρατιωτικοποίησης των υποψηφίων, αλλά την προσδοκία
απασχόλησης στον δημόσιο τομέα στον οποίο η σύμβαση εργασίας αντιπαρατίθεται
στην ανάλογη σύμβαση με τον ιδιωτικό τομέα στο ζήτημα της ασφάλειας και της μονιμότητας.

Σε συνέδριο των δικηγόρων στη Θεσσαλονίκη το 1997 τονίσθηκε ότι «ο αριθμός των
δικηγόρων (περίπου 29.000) είναι πολλαπλάσιος εκείνου που απαιτούν οι
παραγωγικές και αναπτυξιακές ανάγκες της χώρας». Παράλληλα επισημάνθηκε με
στοιχεία ότι ήδη ένας σημαντικός αριθμός δικηγόρων δεν έχει εργασία ή υποαπασχολείται.

Γιατί, λοιπόν, η Νομική Σχολή συγκεντρώνει υψηλό ποσοστό πρώτων προτιμήσεων
στα μηχανογραφικά δελτία των υποψηφίων; Πώς τα καταφέρνει και ξεφεύγει από τον
«στενό κορσέ» της αγοράς εργασίας;

Το πτυχίο της Νομικής έχει μια ιδιαιτερότητα. Ίσως, περισσότερο από κάθε άλλο
τίτλο η αξία του καθορίζεται από την κοινωνικοοικονομική αξία τού κατόχου του.
Κι αυτό συνέβαινε πάντα, αλλά τα τελευταία 10-15 χρόνια η λειτουργία αυτή
βρίσκεται στη μεγαλύτερή της ένταση, καθώς υπάρχει εκρηκτική αναντιστοιχία
μεταξύ διαθέσιμων θέσεων (ζήτηση) και παραγόμενων τίτλων. Έτσι ένας πτυχιούχος
Νομικής μπορεί μέσω της καταγωγής του, των υψηλών του κοινωνικών σχέσεων και
διασυνδέσεων, να καταλάβει μια θέση ισχύος που απαιτεί σπουδές Νομικής αλλά
δεν είναι διαθέσιμη για οποιονδήποτε πτυχιούχο της. Κοντολογίς, με το ίδιο
πτυχίο, άλλοι οδηγούνται στην ανεργία, άλλοι σε διαφορετική εργασία από αυτή
για την οποία σπούδασαν και άλλοι σε θέση που εξασφαλίστηκε ουσιαστικά ως
«κοινωνική κληρονομιά» και νομιμοποιήθηκε τυπικά με τον συγκεκριμένο τίτλο.
Στα πλαίσια αυτά δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι αρκετοί γόνοι των ευνοημένων
κοινωνικών στρωμάτων σημειώνουν τη Νομική Σχολή μέσα στην πρώτη επιλογή τους.