Οι Τσιγγάνοι φόρεσαν τζιν

Στους δρόμους της Αγίας Βαρβάρας, στην πόλη όπου οι Τσιγγάνοι προσπαθούν να
ξαναχτίσουν τη ζωή τους, σε άλλες συνθήκες και με καινούργιους όρους, τα
χρώματα από τις πλουμιστές φούστες και τα τσιγγάνικα ρούχα έχουν δώσει προ
πολλού τη θέση τους σε τζιν, μοντέρνα φορέματα και μπλούζες.

Η εξωτερική εμφάνιση άλλαξε, η νομαδική ζωή οργανώθηκε εκ νέου μέσα σε
διαμερίσματα με πολυτελή, συχνά, έπιπλα, οι γυρολόγοι έφτιαξαν δικά τους καταστήματα.

Η πρώτη εντύπωση ενός περαστικού από την Αγία Βαρβάρα είναι πως όλοι οι
κάτοικοι (Τσιγγάνοι και μη) ζουν αρμονικά, έχουν πια αποδεχθεί ο ένας τον
άλλον. «Στην πραγματικότητα, όμως, οι αντιπαλότητες υποβόσκουν», λέει η κ.
Άννα Λυδάκη, δρ Κοινωνικής Λαογραφίας και διδάσκουσα στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
«Η συγκαταβατικότητα είναι έντονη στην ατμόσφαιρα πάνω από την Αγία Βαρβάρα.
Για τους περισσότερους μη Τσιγγάνους της περιοχής, οι Τσιγγάνοι είναι “οι
γύφτοι”, ενώ για τους Τσιγγάνους, όλοι αυτοί είναι “οι άλλοι”, οι “γκαζέ”, οι “μπαλαμέ”…».

Το βιβλίο

Η κ. Λυδάκη έζησε για τέσσερα χρόνια μαζί με τους Τσιγγάνους της Αγίας
Βαρβάρας, μελετώντας τις συνήθειες, τις παραδόσεις, την κουλτούρα και τον
τρόπο ζωής τους.

Τις εμπειρίες από αυτή την «περιπλάνηση» στον κόσμο των Τσιγγάνων τις
κατέγραψε στο βιβλίο με τίτλο «Οι Τσιγγάνοι στην Πόλη ­ Μεγαλώνοντας στην Αγία
Βαρβάρα», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Καστανιώτη ­ μια
λαογραφική έρευνα που όμως μοιάζει περισσότερο με μυθιστόρημα, γύρω από την
ιστορία των περίπου 5.000 Τσιγγάνων που ζουν σε απόσταση επτά χιλιομέτρων από
την Αθήνα, στην Αγία Βαρβάρα. «Των ανθρώπων που πρέπει να ενταχθούν, να
αφομοιωθούν δηλαδή, για να μπορέσουν να επιβιώσουν».

Δεν ήταν η πρώτη φορά που η κ. Λυδάκη ασχολήθηκε με την κοινωνιολογική και
λαογραφική μελέτη των Τσιγγάνων. Μια αντίστοιχη έρευνα είχε κάνει πριν από
μερικά χρόνια, για τους Τσιγγάνους που ζουν στους καταυλισμούς των Άνω
Λιοσίων. Αιτία και αφορμή για να ασχοληθεί με τους ανθρώπους αυτούς, ήταν τα
παιδικά μάτια που συνάντησε στις σχολικές αίθουσες, στα πλαίσια των σπουδών
της στο Παιδαγωγικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών.

«Θέλησα να δω γιατί αυτά τα Τσιγγανάκια που πηγαίνουν στο σχολείο, μετά
χάνονται…». Αυτό θέλησε να μελετήσει και στην Αγία Βαρβάρα: «Το πώς τα
Τσιγγανόπαιδα ηλικίας ένδεκα έως δεκατριών ετών αντιλαμβάνονται και
συνειδητοποιούν τον εαυτό τους».

Η μετάβαση

Ζώντας τη… ζωή των Τσιγγάνων η κ. Λυδάκη κατάλαβε πως «είναι μύθος το ότι οι
άνθρωποι αυτοί ζουν σε μια εξαιρετικά κλειστή κοινωνία. Προσπαθούν να
επιβιώσουν σ’ έναν κόσμο δύσκολο. Είναι καχύποπτοι και δύσπιστοι, γιατί έχουν
βιώσει την απόρριψη και τον διωγμό. Όταν όμως καταλάβουν ότι έχεις αγαθές
προθέσεις, ανοίγουν εύκολα την ψυχή και το σπίτι τους».

Οι άνθρωποι που αναγκάστηκαν να αφήσουν τη νομαδική ζωή και τα παραδοσιακά
επαγγέλματα βρίσκονται σε ένα στάδιο μετάβασης από έναν τρόπο ζωής σε άλλο.

«Το αντιλαμβάνεσαι από την πρώτη στιγμή που μπαίνεις στα σπίτια τους, από τα
έπιπλα, από τον τρόπο ζωής. Κάθονται ή κοιμούνται στο πάτωμα κι ας έχουν
καρέκλες, κρεβάτια ή καναπέδες. Υιοθετούν τον σύγχρονο τρόπο ζωής, κατ’
επίφαση. Ουσιαστικά, εξακολουθούν να προδιαγράφουν και να καθορίζουν τη ζωή
τους μέσα από τη “φάρα”, την οικογένεια».

Σύμφωνα με τη μελέτη της κ. Λυδάκη, οι Τσιγγάνοι της Αγίας Βαρβάρας ανήκουν σε
διάφορες ομάδες. «Οι ίδιοι χρησιμοποιούν τον όρο φυλή», αναφέρει η ερευνήτρια.

«Η φυλή καθορίζεται από τον τόπο καταγωγής, αλλά και από τη διάλεκτο που
μιλούν, τα επαγγέλματα που ασκούν ή ασκούσαν οι γονείς και παππούδες τους.
Είναι ερλήδες, καλπαζάνοι, χουμουτχήδες, χαντούρηδες, φιλιππιτζήδες και
φιτσίρια. Σήμερα, όμως, αρκετοί από τους νεώτερους αγνοούν τις ομαδοποιήσεις
αυτές. «Νομίζω η γιαγιά μου, από τη μάνα μου, είναι χαντούρηδες και ο πατέρας
μου κάτι άλλο…». «Ούτε πού ξέρω από ποια φάρα είμαι. Εδώ γεννήθηκα…».

Όταν βρίσκονται μαζί με άλλους, οι Τσιγγάνοι αποποιούνται τον χαρακτηρισμό του
«γύφτου», γνωρίζοντας πως για εμάς σημαίνει ευτέλεια, πως είναι βρισιά.
«Μεταξύ τους όμως, στις παρέες τους, αναφερόμενοι στον εαυτό τους λένε συχνά
φράσεις όπως “έτσι είμαστε εμείς οι γύφτοι” ή “πότε θα μάθεις τα γύφτικα”…»
Η κ. Λυδάκη αναφέρει επίσης πως «συχνά οι Τσιγγάνοι γελούν και διασκεδάζουν με
τα στερεότυπα που έχουν οι “άλλοι” γι’ αυτούς, παριστάνοντας και
χρησιμοποιώντας τις ίδιες φράσεις που εκείνοι μεταχειρίζονται για να τους
θίξουν ή να τους προσβάλλουν».

«Οι Τσιγγάνες της Αγίας Βαρβάρς δεν λένε πια τη “μοίρα” στους περαστικούς ούτε
πωλούν “μαγικά βότανα” για τον έρωτα και για “σερνικά παιδιά”. Είναι γυναίκες
εργαζόμενες, μητέρες που έχουν παιδιά σχολικής ηλικίας. Εργάζονται συνήθως ως
πλανόδιοι έμποροι και το εμπόρευμά τους είναι είδη προικός, οι “τεμπεσίνες”,
όπως λένε οι ίδιες, αλλά συχνά έχουν και δικά τους καταστήματα με είδη
ρουχισμού ή ηλεκτρικά».

Η επιχειρηματική δραστηριότητα είναι ένας από τους βασικότερους λόγους που
ανάγκασε τις γυναίκες Τσιγγάνες να αλλάξουν τον τρόπο ντυσίματός τους. «Το
στερεότυπο του επιχειρηματία απαιτεί μια συγκεκριμένη εμφάνιση», σημειώνει η
κ. Άννα Λυδάκη, συγγραφέας του βιβλίου «Οι Τσιγγάνοι στην Πόλη». «Η καχυποψία
των “άλλων” στις συναλλαγές τους τούς δίδαξαν πως είναι επικίνδυνο το να
ξεχωρίζουν και ότι είναι καλύτερα να αποκρύπτουν την ταυτότητά τους».

­ «Όταν βγούμε έξω, η γυναίκα μου δεν φοράει τσιγγάνικα, αλλά

στο σπίτι τα βάζει».

Όπως αναφέρει η κ. Λυδάκη, η μητέρα που έχει το παιδί της στο σχολείο και εκ
των πραγμάτων έρχεται σε επαφή με τους δασκάλους και τους άλλους γονείς,
αντιλαμβάνεται ότι εδώ είναι ο χώρος των «άλλων» και πρέπει να προσαρμοστεί
στα πρότυπά τους, να παίξει με τους δικούς τους όρους, αν θέλει να γίνει αποδεκτή.

Η αποδοχή. Μέχρι τώρα οι τσιγγάνοι νοιάζονται για την αποδοχή στο χώρο τους, τώρα ενδιαφέρονται και για το πώς τους βλέπουν οι άλλοι

­ «Κοίταξε, εμένα ένας συμμαθητής μου, που είναι Έλληνας, με μισεί… Με λέει
συνέχεια “γύφτισσα”. Με βρίζει. Βρίζει την οικογένειά μου, με μισεί πάρα πολύ
και έτσι παίζω μόνο με τις δικές μας».

­ «Μετά το 2ο (Δημοτικό σχολείο) ήρθα στο 8ο, αλλά με λέγανε γύφτο και δεν με
παίζανε και με πήρε η μάνα μου…».

Τα παιδιά των Τσιγγάνων της Αγίας Βαρβάρας («τα παιδιά που μεγαλώνουν πολύ
γρήγορα, που δεν γνωρίζουν εφηβεία, που συμμετέχουν σε κάθε δραστηριότητα της
οικογένειας και παντρεύονται πολύ νωρίς» δύσκολα μένουν στο σχολείο.

«Οι λόγοι είναι πάρα πολλοί», εξηγεί η κ. Άννα Λυδάκη.

«Πρώτα απ’ όλα, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα της τσιγγάνικης κοινωνίας δεν έχει
πρότυπο τα γράμματα. Το σύστημα αξιών είναι συγκεκριμένο: το αγόρι ν’ αρχίσει
νωρίς τη δουλειά, το κορίτσι να παντρευτεί».

Ένας άλλος, πολύ σημαντικός λόγος, σύμφωνα με την ερευνήτρια, είναι η
δυσπιστία των γονιών. «Φοβούνται πως στο σχολείο θα τα πουν “γυφτάκια”. Και αν
τα μαλώσει ο δάσκαλος, νομίζουν ότι τα μαλώνει επειδή είναι Τσιγγανάνια. Οι
μητέρες πηγαίνουν στο διάλειμμα, στέκονται για ώρες έξω από τα κάγκελα του
σχολείου, για να δουν τι συμβαίνει. Και με το παραμικρό παίρνουν τα παιδιά και φεύγουν».

Το πρόβλημα της γλώσσας, τα συχνά ταξίδια («είκοσι στα εκατό παιδιά ακολουθούν
τους γονείς τους στα ταξίδια»), αλλά και οι γιορτές των Τσιγγάνων, όπου
συμμετέχουν όλα ανεξαιρέτως τα μέλη της οικογένειας, δεν ευνοούν την προσήλωση
στη μελέτη.

«Ωστόσο, κάποιες μητέρες, που θέλουν να μάθουν τα παιδιά τους γράμματα, τα
παροτρύνουν να μην κάνουν παρέα με τους “δικούς τους” για να μην παρασύρονται
σε αταξίες», αναφέρει η κ. Λυδάκη.

«Όμως, πολύ δύσκολα ο μικρός Τσιγγάνος αφήνει συγγενείς και φίλους για να μπει
στην περιπέτεια της αποδοχής και της αναγνώρισης από τους “άλλους” και μάλιστα
σε έναν χώρο ξένο, στον οποίο νιώθει φόβο και ανασφάλεια».