ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η χαμένη τιμή της κοινής γνώμης

Στους ταραγμένους καιρούς που διανύουμε η έννοια της κοινής γνώμης αποκτά μια
ιδιάζουσα βαρύτητα, ικανή να λειτουργήσει σαν ένα μαγικό κλειδί ειρηνικής
επίλυσης των αδιεξόδων.

Στον επιστημονικό ωστόσο ορίζοντα η έννοια της κοινής γνώμης γεννά σκεπτικισμό
και επιφύλαξη προβάλλοντας σαν μια πλασματική έννοια. Μια κοινωνική κατασκευή,
ένα φάντασμα στο μυαλό του ερευνητή, αυτή η περίφημη «κοινή γνώμη», έτσι καθώς
προϋποθέτει μιαν ανύπαρκτη συλλογική συναίνεση. Μια ουτοπική, «πλαδαρή», θα
έλεγα, έννοια που συγκαλύπτει συγκρούσεις, ετερόκλητες, αμφίσημες και
αλληλοσυγκρουόμενες θέσεις.

Δεν υπάρχει κοινή γνώμη. Υπάρχουν μόνο κοινές γνώμες.

Ωστόσο εύλογα σε αυτήν και πάλι προσβλέπουν όσοι μένουν αποσβολωμένοι από την
απροκάλυπτη αμερικανική βία.

Σύμφωνα με το CNN, το 43% των Αμερικανών τάσσεται ενάντια στην επέμβαση στη Γιουγκοσλαβία.

Το ερώτημα που διατυπώνεται σήμερα είναι: Τι θα μπορούσε να γίνει, ώστε το
ποσοστό αυτό να αυξηθεί; Να γίνει 50%, 60%, 70%; Έτσι ώστε ο αδιατάρακτος
Κλίντον να υποχρεωθεί να επαναπροσδιορίσει τη στάση του, συνεκτιμώντας το
πολιτικό κόστος του ίδιου, και της λεγόμενης «δημοκρατικής» παράταξης που εκπροσωπεί.

Επτά ολόκληρες μέρες μετά το ξέσπασμα του πολέμου το ερώτημα είναι πράγματι κρίσιμο.

Πώς να νιώσει ο μέσος Αμερικανός ότι δεν υπηρετούνται τα εθνικά του συμφέροντα
με την πολεμική επιχείρηση στο Κόσοβο; Πώς το «ντρέπομαι που είμαι Αμερικανός»
που αναφώνησε ο Ρότζερς θα μπορούσε να ήταν και η δική του κραυγή; Ίσως αν
δουν να καταφθάνει το πρώτο σημαιοστολισμένο φέρετρο κάποιου Αμερικανού
πιλότου. Ίσως τότε να λειτουργήσει ο σωτήριος στην ψυχολογία μηχανισμός τής
προβλητικής ταύτισης.

«Αυτά τα παιδιά θα μπορούσαν να ήταν και δικά μας». «Αυτός θα μπορούσε να
ήμουν εγώ». «Αυτός» όμως δεν είναι μόνον ο ενδεχόμενος σκοτωμένος Αμερικανός
πιλότος. «Αυτός» είναι και ο τρομαγμένος Σέρβος, ο άστεγος περιπλανώμενος
πρόσφυγας Αλβανός. «Αυτός» είναι και ο καθένας που κάθε στιγμή στο Κόσοβο ζει
την καταλυτική εμπειρία μιας επικείμενης ολικής καταστροφής. Και η υπόθεση της
ζωής να εξανεμίζεται σε μια υπό αίρεση ζωή.

Μακριά όμως, πολύ μακριά, πέφτει το Κόσοβο για τον μέσο Αμερικανό. Μια μικρή
χλωμή κουκκίδα σε έναν πολύχρωμο χάρτη. Και αυτό το «μακριά» αποκτά εδώ τη
δική του σημασία. Στην κοινωνική ψυχολογία, κλασικά πειράματα όπως εκείνα του
Μίλγκραμ είναι αποκαλυπτικά: Η απόσταση προσδιορίζει την ευαισθησία μας
απέναντι στον άλλον. Όσο πιο κοντά μας είναι αυτός που υποφέρει, όσο πιο άμεσα
ορατός είναι ο πόνος και η δυστυχία του τόσο κινητοποιούνται η συν-πάθεια και
η αλληλεγγύη μας προς αυτόν.

Ο ρόλος της εικόνας, της τηλεοπτικής εικόνας, θα ήταν εδώ καταλυτικός στον
χειρισμό της απόστασης. Η εικόνα που φέρνει τον πόλεμο μέσα στο σπίτι μας.

Η μυρωδιά του πολέμου, ο τρόμος στα καταφύγια, στα νοσοκομεία, στους άδειους
δρόμους. Ο πόλεμος έρχεται «εδώ». Δεν μπορείς να κάνεις σαν να είναι «εκεί».
Αρκεί η τηλεοπτική εικόνα να μην ενσωματωθεί, όπως συνήθως γίνεται, στο ένα
περιρρέον θέαμα ενός πολέμου που μοιάζει και ολίγον ψεύτικος, αναληθής, έτσι
καθώς περιστοιχίζεται από διαφημιστικά μηνύματα και μουσικές.

Δύσκολο, αν όχι αδύνατον. Δύσκολο να αντιταχθείς στον χρόνιο εθισμό μιας
λογικής θεάματος που ακαριαία αποστεώνει την ένταση και το δράμα από τα
γεγονότα. Όμως ίσως δεν είναι αδύνατον.

Η εικόνα στην οθόνη κάνει τη δουλειά της, όμως το βλέμμα που της απευθύνουμε
δεν είναι τόσο παθητικό και αποχαυνωμένο όσο νομίζουμε. Υπάρχει ένα σημείο
αντίστροφης μέτρησης. Ένα σημείο κορεσμού στον κορεσμό του θεάματος. Ένα
σημείο εξάντλησης του εθισμού. Κάτι αντίστοιχο με αυτό που στην ψυχοθεραπεία
ονομάζεται «guerison spontanee» (αυθόρμητη ίαση).

Θα είναι η ώρα της επιστροφής της χαμένης τιμής τής κοινής γνώμης.

Όσο και αν θεαματικοποιείται ο πόλεμος, το δράμα τελικά δραπετεύει και
περισώνεται, αν όχι στο τρομαγμένο βλέμμα κάποιου πεινασμένου σε καταφύγιο
παιδιού, ίσως στο περιπαικτικό χαμόγελο του αγοριού πάνω στο σπασμένο φτερό
του πανίσχυρου F-117.

Το όριο της δύναμης του ισχυρού είναι τελικά αυτή η δύναμή του, όπως και το
όριο της αδυναμίας του ανίσχυρου είναι αυτή η ίδια η αδυναμία του.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.