ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ρέκβιεμ για την ενότητα

Παρουσιάστηκαν τις προάλλες τα αποτελέσματα μιας ενδιαφέρουσας επιστημονικής
έρευνας, που αφορούσε πτυχές της ελληνικής δράσης κατά τον Β’ Παγκόσμιο
Πόλεμο. Πέρα από τα πολλά νέα στοιχεία, ήρθε στην επιφάνεια και ένα ήδη γνωστό
αλλά υποτιμημένο: η ενότητα που επέδειξε η κοινωνία από τη στιγμή που ξεκίνησε
ο πολεμικός αγώνας.

Ενότητα, που καθόλου δεν ήταν μια τεχνητή εξομοίωση απόψεων, πολιτικών και
συνειδησιακών πεποιθήσεων (η μισητή δικτατορία παρέμεινε μισητή), αλλά η
αυθόρμητη και συνειδητή σύγκλιση των δυνάμεων σε έναν κοινό στόχο.

Η δυναμική της ενότητας μοιάζει πια εξαντλημένη ­ και αυτό δεν είναι,
δυστυχώς, έκφανση της γνωστής επιστημονικοφανούς «κρισολογίας», αλλά
διαπίστωση μιας πραγματικότητας. Όσο και αν κάθε σύγκριση των περιστάσεων
είναι αδύνατη, ήδη το 1974 η επιστράτευση για το Κυπριακό εκτυλίχθηκε
τραγελαφικά σε σχέση με την αντίστοιχη του 1940. Σήμερα, ιδίως μετά τα
πρόσφατα γεγονότα, έχει καταστεί εξαιρετικά αμφίβολο αν μπορούμε ακόμα να
δράσουμε συλλογικά, να παραμερίσουμε, χωρίς να εγκαταλείψουμε, τις ατομικές
και ομαδικές διαφορές μας και να πορευθούμε ­ έστω και για λίγο, έστω και
χωρίς βεβαιότητες για την τελική έκβαση ­ όλοι μαζί. Ετοιμαζόμουν να πω: αν
χρειασθεί. Γιατί, άραγε, να πρέπει όμως ένας λαός να φθάνει στο χείλος της
όποιας καταστροφής, κινδύνου ή ταπείνωσης για να αντιληφθεί την ανάγκη της
ενότητάς του; Μήπως αυτή η διαρκής αναβολή είναι η ασφαλέστερη μέθοδος για να
μην μπορέσει ποτέ να συγκολλήσει τα κομμάτια της;.

Η σημαντικότερη ίσως εξέλιξη της μεταπολίτευσης ­ εξίσου σημαντική με την
παγίωση, στο θεσμικό επίπεδο, μιας ομαλής και πλουραλιστικής κοινοβουλευτικής
δημοκρατίας ­ ήταν αυτή η διάρρηξη του κοινωνικού ιστού, η σταδιακή αλλά
διαρκής απομάκρυνση από κάθε έννοια συλλογικότητας. Τα αίτιά της είναι βασικώς
πολιτικά, αλλά σχετίζονται στενά και με συλλογικά πολιτιστικά χαρακτηριστικά,
ορισμένα από τα οποία απέκτησαν τη σημερινή τους πρωτοκαθεδρία ακριβώς χάρη
στις πολιτικές εξελίξεις. Παραδόξως δύο κατακτήσεις ήταν αυτές που έφεραν τον
σπόρο της διάλυσης: η κρίσιμη και γόνιμη για το βάθεμα της δημοκρατίας
εναλλαγή στην εξουσία και η επιδιωκόμενη από όλα τα κράτη του κόσμου, σχετική
έστω, οικονομική ευμάρεια. Η πρώτη, μοιράζοντας την πίτα της εξουσίας,
δημιούργησε εκ των πραγμάτων αντιμαχόμενα στρατόπεδα για τη νομή της ­
στρατόπεδα ανάμεσα στα οποία δεν υφίστανται πια τόσο διαφορές ιδεών, αλλά κάτι
πολύ σκληρότερο: διαφορές συμφερόντων που δημιουργούν ένα σχεδόν αξεπέραστο
φράγμα για κάθε προσέγγιση στόχων. Τα δε οικονομικά αποτελέσματα, στα οποία
προσδόθηκε σιγά σιγά από την ίδια την πολιτική τάξη ο ρόλος του βασικού
συλλογικού «οράματος», προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από παντοειδή πακέτα,
κούρες λιτότητας και αριθμητικές ακροβασίες, που κάθε άλλο παρά συλλογική
προσπάθεια απαιτούν και συλλογική ευφορία μπορούν να προκαλέσουν. Η βασική
ευθύνη των εκάστοτε κυβερνητών μας είναι ότι όχι μόνο δεν προσπάθησαν να
γεφυρώσουν, αλλά ότι εκμεταλλεύθηκαν αυτό το χάσμα. Και ακόμα ότι δεν θέλησαν
να περιορίσουν τον ατομικισμό, το κέρδος και τη μυθοποίηση της δύναμης, με
αποτέλεσμα να καταστούν κυρίαρχες κοινωνικές αξίες. Στη δίνη τους
αναζωπυρώθηκε η καχυποψία για οτιδήποτε δεν προέρχεται από τους «δικούς μας»,
η δραματοποίηση των διαφορών, η τύφλωση μπροστά στα γεγονότα. Επιβλήθηκε ως
συλλογική στάση η εν θερμώ αντίδραση πριν καν καταλάβουμε ή μελετήσουμε τα
στοιχεία και η πλήρης έλλειψη χιούμορ και μετριοπάθειας, που θα εισέφεραν μιαν
αναγκαία απόσταση από τα πράγματα. Η μείωση των ιδεολογικών διαφορών κατέληξε
έτσι να πολλαπλασιάσει την αδυναμία κατανόησης και αποδοχής του άλλου.

Δεν εξηγούνται αλλιώς οι πρόσφατες φωνές για προδοσίες και πατριδοκαπηλίες, η
σύνδεση της υπόθεσης Οτζαλάν με το κομματικής λογικής, αλλά πολιτειακού
χαρακτήρα αίτημα παραίτησης της κυβέρνησης, αλλά και βαθύτερα η πλήρης
αδυναμία να αντιμετωπίσουμε ψύχραιμα τα διλήμματα της εξωτερικής μας πολιτικής
ή στενότερα ο συνεχιζόμενος, ακόμα και την κρίσιμη δωδεκάτη ώρα,
αλληλοσπαραγμός των στελεχών του κυβερνητικού κόμματος για ένα πουκάμισο
καθόλου αδειανό, την εξουσία. Η πορεία βέβαια ενός κόμματος, πολύ περισσότερο
ενός λαού, δεν ταυτίζεται με την εξουσία, γι’ αυτό και δεν ανακόπτεται έτσι
εύκολα. Η έλλειψη ενότητας όμως την ευτελίζει εκ των έσω.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.