Η «παράκαμψη»… του σχολείου

Η σχέση ανάμεσα στο εκπαιδευτικό σύστημα και στις κοινωνικές διακρίσεις ­ τον
κοινωνικό αποκλεισμό και τον ρατσισμό ­ είναι διπλή: το εκπαιδευτικό σύστημα
μπορεί να λειτουργεί ως παράγοντας κοινωνικής και πολιτισμικής ένταξης παιδιών
ειδικών ομάδων και μειονοτήτων, μπορεί όμως να λειτουργεί και ως ισχυρός
μηχανισμός αποκλεισμού.

Η πιο γνωστή και πιο κραυγαλέα μορφή εκπαιδευτικού ρατσισμού είναι ο επίσημος
αποκλεισμός τμημάτων του πληθυσμού από το σχολείο.

Σύμφωνα με τους πανεπιστημιακούς Δ. Κογκίδου, Ε. Τρέσσου – Μυλωνά και Γ.
Τσιάκαλο (Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) ο αποκλεισμός εμφανίζεται σε μια από τις
τρεις παρακάτω φάσεις της εκπαιδευτικής διαδρομής ενός παιδιού:

* Παιδιά ειδικών ομάδων μένουν σε μεγάλο ποσοστό από την αρχή εκτός σχολείου.

* Παιδιά ειδικών ομάδων περιθωριοποιούνται σε μεγάλο ποσοστό μέσα στο σχολείο
και οδηγούνται έτσι στη σχολική αποτυχία και πολύ συχνά στην πρόωρη διακοπή
της φοίτησής τους.

* Παιδιά ειδικών ομάδων καταφέρνουν σε ελάχιστο ποσοστό να περάσουν με
επιτυχία ολόκληρο το φάσμα της εκπαίδευσης και να πάρουν μέρος στις
διαδικασίες κοινωνικής κινητικότητας.

Αποκλεισμός

Μπορούμε, πράγματι, να ισχυριστούμε ότι το εκπαιδευτικό σύστημα λειτουργεί ως
παράγοντας κοινωνικού αποκλεισμού και στις τρεις φάσεις για την ομάδα των Τσιγγάνων.

Σύμφωνα με την ίδια την έκθεση της Ειδικής Γραμματείας Παιδείας και
Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ η σχολική φοίτηση των Τσιγγανοπαίδων
χαρακτηρίζεται από τα παρακάτω χαρακτηριστικά:

* Παντελή έλλειψη προσχολικής αγωγής.

* Μικρό ποσοστό φοίτησης στα σχολεία.

* Ελλιπή παρακολούθηση μαθημάτων.

* Δυσκολία προσαρμογής στο σχολικό πρόγραμμα.

* Δυσκολία παρακολούθησης και αφομοίωσης μαθημάτων.

* Υψηλό ποσοστό εργαζομένων παιδιών.

* Νομαδικό τρόπο ζωής, που καθιστά απαγορευτική την κανονική φοίτηση.

* Μεγάλη απόσταση του σχολείου από τον συνοικισμό ή τον καταυλισμό.

* Μεγάλο ποσοστό αναλφαβητισμού.

* Απορριπτική στάση από τους συμμαθητές, τους δασκάλους και τον κοινωνικό περίγυρο.

* Ακαταλληλότητα του σχολείου με τον παραδοσιακό τρόπο λειτουργίας, να
ανταποκριθεί στις ανάγκες των Τσιγγάνων.

Αναλφάβητοι

Ο παραπάνω απολογισμός στο θέμα της σχολικής φοίτησης είναι, φυσικά,
απολογισμός στο θέμα της συνολικής πολιτικής έναντι των Τσιγγάνων, με
αποτέλεσμα να είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία αναλφάβητοι και να
υπάγονται στις πιο αδύναμες και κατατρεγμένες κοινωνικές ομάδες ως συνέπεια
του αποκλεισμού τους.

Θετική εξέλιξη

Σύμφωνα με αδημοσίευτα στοιχεία του Δ. Χαλκιώτη, προϊσταμένου της Ειδικής
Γραμματείας Παιδείας Ομογενών και Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ, το
σχολικό έτος 1997-’98 είχαν εγγραφεί στα Δημοτικά σχολεία όλης της χώρας 5.060
Τσιγγανόπουλα (πίνακας 1). Προφανώς πρόκειται για μια θετική εξέλιξη, καθώς ο
αριθμός αυτός είναι, βεβαίως, διπλάσιος του αριθμού των Τσιγγανοπαίδων που
γράφονταν στο Δημοτικό σχολείο πριν από 4-5 χρόνια.

Όμως:

α. Δεν παρέχονται στοιχεία για τη συνολική σχολική «καριέρα» των
Τσιγγανοπαίδων που τα παρακολούθησαν και την κατοπινή εξέλιξή τους.

β. Υπολείπεται σημαντικά του αριθμού των παιδιών σχολικής ηλικίας, καθώς
σύμφωνα με την έκθεση της επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων για τη «Σχολική
φοίτηση των παιδιών των Τσιγγάνων και των ταξιδιωτών» (1996) ο αριθμός των
Τσιγγάνων στη χώρα μας υπολογίζεται από 160-200.000, δηλαδή αποτελούν περίπου
1,5-2% του ελληνικού πληθυσμού.

Απέχουν

Αυτό σημαίνει ότι η σχολική φοίτηση στην υποχρεωτική εκπαίδευση (Δημοτικό –
Γυμνάσιο) πιθανόν να αφορά περίπου 50.000 Τσιγγανόπουλα αντίστοιχης ηλικίας,
ενώ υπολογίζεται ότι τουλάχιστον 30.000 Τσιγγανόπουλα που θα έπρεπε να
βρίσκονται στα θρανία του Δημοτικού σχολείου, είτε απέχουν ολοκληρωτικά είτε η
εγγραφή τους δεν συνεπάγεται πραγματική φοίτηση.

Αλλαγές

Όταν οι υλικές συνθήκες πραγμάτωσης της εκπαιδευτικής πράξης για έναν
συγκεκριμένο πληθυσμό μαθητών που ανήκουν σε κάποια κοινωνική ομάδα είναι
προγραμματικά υποβαθμισμένες, το αποτέλεσμα είναι μια υπαρκτή, θεσμικά
προσδιορισμένη διάκριση των εκπαιδευτικών υπηρεσιών που προσφέρονται στον εν
λόγω μαθητικό πληθυσμό, σε σύγκριση με εκείνες που προσφέρονται στους
υπόλοιπους μαθητές.

Στα πλαίσια αυτά είναι σαφές ότι ο στόχος της διεύρυνσης της φοίτησης των
Τσιγγανοπαίδων στο σχολείο δεν είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί αν δεν γίνουν
αλλαγές στο επίπεδο της εκπαιδευτικής υποδομής, της οργάνωσης του σχολείου,
των αναλυτικών προγραμμάτων, των σχολικών εγχειριδίων, της εκπαίδευσης και
επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών, και βεβαίως στο επίπεδο των εκπαιδευτικών πρακτικών.

Αν όμως ο «εκτοπισμός» ενός παιδιού από τη σχολική τάξη, στη διάρκεια της
εκπαιδευτικής του πορείας, πιστώνεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης του
κοινωνικού αποκλεισμού του, μπορούμε εύκολα να καταλάβουμε ποια μορφή παίρνει
η περιθωριοποίηση, όταν ο αποκλεισμός από το σχολείο ξεκινάει πριν από τη
συμμετοχή του σε αυτό.

Ποια είναι η στάση των Ελλήνων μαθητών απέναντι στους συμμαθητές τους
τσιγγανικής καταγωγής;

Δυστυχώς, τα αποτελέσματα ερευνών που προσπάθησαν να διερευνήσουν τις στάσεις
που υιοθετούν οι μαθητές και οι μαθήτριες απέναντι στους διαφορετικούς
συμμαθητές τους, αποκαλύπτουν ότι οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα αποτελούν
μια πραγματικότητα. Με λίγα λόγια στα Δημοτικά σχολεία, όπου συναντώνται με
Τσιγγανόπουλα, τα περισσότερα παιδιά εκδηλώνονται απορριπτικά απέναντί τους.

Προφανώς η στάση αυτή των μικρών μαθητών απέναντι στους συνομήλικους
συμμαθητές τους τσιγγανικής καταγωγής, δεν «έχει πέσει από τον ουρανό».
Αντίθετα «εικονογραφεί» μια ιδεολογία διαμορφωμένη από τη γενικότερη στάση του
κοινωνικού περίγυρου, καθώς η εικόνα του «γύφτου» δεν είναι λείψανο κάποιου
αρχαϊσμού αλλά «ζώσα πραγματικότητα».

Έτσι δεν είναι καθόλου δύσκολο τα παιδιά να έρχονται στο σχολείο με μια
διαμορφωμένη, λίγο έως πολύ, αρνητική αντίληψη όσον αφορά τους «άλλους»
συμμαθητές τους, παγιδευμένα στις σειρήνες των στερεότυπων και των προκαταλήψεων.