Η «άλλη» μεταρρύθμιση

Οι αντιδράσεις σχετικά με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση επικεντρώθηκαν κυρίως
στο εξεταστικό πρόβλημα, φέρνοντας ακόμα μια φορά στην επιφάνεια την
παραδοσιακή διαμάχη για την εκπαίδευση, η οποία περιορίζεται κατ’ εξοχήν στην
εξεταστική διαδικασία.

Στο άρθρο αυτό υποστηρίζουμε ότι το εξεταστικό θέμα αποτελεί μία μόνο πτυχή
της μεταρρύθμισης. Αποσκοπεί στην καθιέρωση Απολυτηρίου του Ενιαίου Λυκείου ως
διαπίστωση των κατακτώμενων γνώσεων και ως πρόκριμα ανοικτής πρόσβασης στην
τριτοβάθμια εκπαίδευση, σύμφωνα και με τα ισχύοντα, με διαφορετικές
παραλλαγές, σε όλα σχεδόν τα ευρωπαϊκά κράτη. Οι στρατηγικές για τη
μεταρρύθμιση οι οποίες προβλήθηκαν κατά τη διάρκεια της μεταπολίτευσης,
μπορούν να καταταγούν σε δύο κατηγορίες. Η πρώτη στηρίζεται στο μοντέλο των
επιμέρους μεταρρυθμίσεων με επίκεντρο το αξιολογικό/εξεταστικό πρόβλημα. Κατά
την εκδοχή αυτή η αλλαγή στα εξεταστικά συστήματα αποτελεί το όχημα για την
ποιοτική βελτίωση του συνόλου του εκπαιδευτικού συστήματος. Η προσέγγιση αυτή
βασίζεται στην εκπαιδευτική αντίληψη ότι η «αξιολόγηση οδηγεί τη διδασκαλία».
Η εφαρμογή της στην εκπαιδευτική πρακτική δεν έφερε τα προσδοκώμενα
αποτελέσματα και επικρίθηκε ως εξεταστικοκεντρική αντίληψη των μεταρρυθμίσεων.

Η δεύτερη προσέγγιση κατατάσσεται στην κατηγορία των λεγόμενων συστημικών
μεταρρυθμίσεων. Αυτές επιδρούν στο σύνολο των παραμέτρων που ορίζουν το
εκπαιδευτικό πρόβλημα και όχι μόνο σε επιμέρους όψεις του. Κέντρο βάρους της
συστημικής προσέγγισης είναι η βαθύτερη μεταβολή στη φύση της διδασκαλίας και
της μάθησης, αρχίζοντας από το ίδιο το σχολείο. Η μεταρρύθμιση του ίδιου του
σχολείου είναι μια δύσκολη, σύνθετη και μακροχρόνια διαδικασία διότι
προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, την αλλαγή διδακτικών στάσεων και παιδαγωγικών
συμπεριφορών (γράφημα 1). Κατατάσσεται στην κατηγορία των μεταρρυθμίσεων στις
οποίες «το πρόγραμμα οδηγεί την αξιολόγηση». Κατά το αξίωμα αυτό αν κάτι δεν
αξίζει να το διδάσκεις, δεν αξίζει να το αξιολογείς. Πρώτα πρέπει να
αποφασίσουμε τι αξίζει να διδαχθεί. Το «τι» και «πώς» πρέπει να διδαχθεί στη
σχολική εκπαίδευση αποτελεί το πλαίσιο αναφοράς του Ενιαίου Λυκείου, των νέων
μαθημάτων και των αντίστοιχων προγραμμάτων σπουδών τα οποία έχουν συνταχθεί με
τη μορφή των «προγραμμάτων – στόχων» (γράφημα 2).

Η αξιολόγηση

Οι προηγούμενες διδακτικές αλλαγές χρειάζεται να υποστηριχθούν από την
επαναπροσέγγιση του εξεταστικού προβλήματος στα εξής σημεία:

α. Την ανοικτή πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

β. Την ενσωμάτωση της αξιολόγησης στα νέα διδακτικά προγράμματα, ώστε να
γίνεται δυνατή η συνεχής ανανέωση και βελτίωση των διδακτικών στόχων και μεθόδων.

γ. Τη διερεύνηση των ευκαιριών μάθησης όχι μόνο στην τριτοβάθμια, αλλά και στη
λυκειακή εκπαίδευση, ως αποτέλεσμα της συνύπαρξης του Ενιαίου Λυκείου και των
Τεχνολογικών – Επαγγελματικών Εκπαιδευτηρίων.

δ. Την εφαρμογή/βελτίωση του Απολυτηρίου του Ενιαίου Λυκείου, ώστε αυτό να
αποτελέσει ένα όχημα βελτίωσης των γνώσεων και της μόρφωσης που κατακτά το
σχολείο ως ένας αυτόνομος μορφωτικός οργανισμός.

Σημαντική μεταβλητή σε μια συστημική προσέγγιση είναι η σχέση του
εκπαιδευτικού με τις νέες γνωστικές – διδακτικές και μαθησιακές εξελίξεις.
Σύμφωνα με μια εκπαιδευτική αρχή, η «καλύτερη ανάπτυξη του σχολικού
προγράμματος είναι η ανάπτυξη του ίδιου του εκπαιδευτικού». Η ανάπτυξη του
εκπαιδευτικού επαγγέλματος από τη διεκπεραίωση των κεντρικών οδηγιών/σχολικών
βιβλίων στην ενίσχυση των ικανοτήτων σχεδιασμού/έρευνας/ παραγωγής
εκπαιδευτικού έργου προϋποθέτει στρατηγικές παρεμβάσεις σε τομείς όπως τα
προσόντα διορισμού, η αρχική κατάρτιση-επιμόρφωση, η αξιολόγηση, η οικονομική
και επαγγελματική εξέλιξη.

Αναμφίβολα η ευρύτητα και το βάθος του μεταρρυθμιστικού εγχειρήματος στα
χρονικά όρια που συντελείται, απαιτούν μια αυξημένη επιτελική, διαλογική και
διαχειριστική ικανότητα. Χρειάζεται η εφαρμογή μεθόδων ποιοτικού ελέγχου –
παρακολούθησης του σχήματος στρατηγικός σχεδιασμός – σχέδια δράσης –
ανατροφοδότηση των αρχικών στόχων και των διαδικασιών εφαρμογής τους. Κυρίως
απαιτείται μια στρατηγική υλοποίησης και από τα «κάτω προς τα πάνω» παράλληλα
με τις παραδοσιακές στρατηγικές από «πάνω προς τα κάτω» (top-down process).
Νέες μεταβλητές όπως η διαμόρφωση εκπαιδευτικών σχεδίων αξιολόγησης –
ανάπτυξης – βελτίωσης από κάθε σχολείο προστίθενται στην προβληματική της μεταρρύθμισης.

Η σημασία που αποκτούν οι διαστάσεις αυτές σε ένα μεταρρυθμιστικό σχέδιο, μας
οδηγούν στην τελική μας θέση: ότι οι μεταρρυθμίσεις δεν είναι ένα συμβάν, ένα
γεγονός ή ένα λεπτομερειακό σχέδιο επεξεργασμένο σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές.
Είναι κυρίως ένας τρόπος αναστοχασμού, επαναπροσέγγισης και αναδόμησης της
γνώσης και της μόρφωσης σε έναν κόσμο που αλλάζει. Είναι ένα σύστημα αξιών και
ιδεών, του οποίου το μοναδικό σταθερό σημείο αναφοράς είναι η συνεχής βελτίωση
του σχολείου.

*Ο Χρίστος Δούκας είναι εκπαιδευτικός, διδάσκει στο Μαράσλειο Διδασκαλείο.