ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ευρω-πανεπιστήμιο

Η συζήτηση για το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο του 21ου αιώνα πρέπει να λάβει υπόψη
της τις βασικές αξίες που υπηρετεί το Πανεπιστήμιο, όπως αναπτύχθηκε τα
τελευταία 200 χρόνια, και οι οποίες αφορούν αφενός την ισορροπία ανάμεσα στην
έρευνα, την επαγγελματική εκπαίδευση και ανάπτυξη της προσωπικότητας και
αφετέρου την αυτονομία και την επιδίωξη της συστηματικής και ολοκληρωμένης γνώσης.

Μετά την ανάπτυξη του μαζικού Πανεπιστημίου (1950-1960) στη σημερινή εποχή
αλλάζουν οι όροι παραγωγής και αναπαραγωγής της γνώσης και οι θεσμοί της
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης διαφοροποιούνται.

Προβάλλεται μια νέα ιδέα για το ρόλο και την αποστολή του Πανεπιστημίου:
ευέλικτο, ανταγωνιστικό, προσανατολισμένο στις ανάγκες της αγοράς και της
οικονομίας, αυτοχρηματοδοτούμενο, το οποίο παρέχει εκπαιδευτικές υπηρεσίες σε
«καταναλωτές», που υποχρεούνται να πληρώνουν εξατομικευμένα και όχι μέσω της
γενικής φορολογίας. Το Πανεπιστήμιο εξαναγκάζεται μέσα σε ένα έντονο
ανταγωνιστικό περιβάλλον να αναζητεί νέες πηγές χρηματοδότησης (χορηγοί,
δίδακτρα φοιτητών, κ.ά.) και να αναπτύσσει διαρκώς νέες ειδικότητες που
εκτιμάται ότι έχουν ζήτηση στην αγορά (υποβαθμίζοντας άλλες που δεν έχουν).

Ποιες είναι οι συνέπειες αυτών των τάσεων για το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο του
21ου αιώνα;

Πρώτον, ο εντεινόμενος κατακερματισμός της επιστήμης και η αποσπασματικότητα
της γνώσης σε όλο και πιο εξειδικευμένους κλάδους κινδυνεύει να άρει τον
καθολικό και ολοκληρωμένο χαρακτήρα της γνώσης και διασπά τη σύνδεση της
παραγωγής και μετάδοσης της γνώσης που συνιστούσαν τις βασικές αξίες του
Πανεπιστημίου. Θεωρούμε ότι είναι αναγκαία η αναζήτηση νέων όρων προς την
ολοκληρωμένη γνώση, που είναι απαραίτητη για την κατανόηση και ερμηνεία της
σύγχρονης κοινωνίας και των προβλημάτων της, τα οποία σήμερα κατανοούνται
αποσπασματικά, από επιμέρους, ασύνδετες μεταξύ τους, γνωστικές διαδικασίες.

Δεύτερον, ο μονοσήμαντος προσανατολισμός του Πανεπιστημίου στις ανάγκες της
αγοράς και της οικονομίας συνεπάγεται όλο και περισσότερο τον υπερτονισμό του
επαγγελματικού προσανατολισμού της γνώσης και σχετική υποβάθμιση της
καλλιέργειας της προσωπικότητας του φοιτητή.

Το νέο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο θα πρέπει να αναζητήσει την ταυτότητά του στον
επαναπροσδιορισμό της αυτονομίας του, με όρους ανάπτυξης των τριών βασικών
λειτουργιών του: έρευνα, επαγγελματική εκπαίδευση και ανάπτυξη της προσωπικότητας.

Τρίτον, η πίεση για αύξηση της αυτοχρηματοδότησης σε εξατομικευμένη βάση (με
δίδακτρα, χορηγίες), σε συνδυασμό με τον περιορισμό της δημόσιας
χρηματοδότησης, αφενός αίρει τον χαρακτήρα της πανεπιστημιακής παιδείας ως
δημόσιου αγαθού, που παρέχεται ισότιμα σε όλους τους πολίτες με χρηματοδότηση
από το σύστημα της γενικής φορολογίας και αφετέρου αυξάνει τις ανισότητες
(κοινωνικές ανισότητες πρόσβασης).

Το νέο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο θα πρέπει να απαντήσει σ’ αυτό το πρόβλημα
ανοίγοντας τους μηχανισμούς επιλογής και αποκλεισμού και δίνοντας στον κάθε
φοιτητή τη δυνατότητα πρόσβασης στην τριτοβάθμια παιδεία, ανεξάρτητα από
κοινωνική καταγωγή, εισοδηματική τάξη, θρήσκευμα ή άλλη διάκριση.

Τέταρτον, η αυξανόμενη τάση εξατομίκευσης και ανταγωνισμού έχει σχετικοποιήσει
τη συλλογικότητα, τη συναδελφικότητα και την ίδια τη λειτουργία της
ακαδημαϊκής κοινότητας. Το Πανεπιστήμιο λειτουργεί ως οικονομική επένδυση για
καταναλωτές (φοιτητές) και ως αγοραίος χώρος για έρευνα και εκπαίδευση, παρά
ως χώρος θεραπείας της επιστήμης καθαυτής, της αναζήτησης της αλήθειας, της
κριτικής γνώσης και της διαμόρφωσης του χαρακτήρα του αυριανού πολίτη.

Το νέο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο δεν μπορεί να αξιολογείται ως επιχείρηση με
ιδιωτικά οικονομικά κριτήρια επιδόσεων και αποτελεσματικότητας, αλλά με
κριτήρια ουσιαστικής συμβολής του στην πολυπολιτισμική Ευρώπη τού αύριο. Αυτό
προϋποθέτει την αναζήτηση μιας νέας συλλογικότητας, μέσα από το διάλογο και τη
λειτουργία των θεσμών της ακαδημαϊκής κοινότητας, που θα ξαναθέσει το ζήτημα
της συνοχής και ολοκλήρωσης της γνώσης τόσο στη διαδικασία παραγωγής όσο και
στη μετάδοσή της.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.