ΔΡΟΜΟΙ

… του Ιμμάνουελ Καντ δεν ήταν πάντα Καθαρός. Μπορεί μάλιστα να ήταν και
σκανδαλώδης, αν κρίνει κανείς από την ανέκδοτη «Φυσική Γεωγραφία» του Γερμανού
φιλοσόφου, που μεταφράστηκε στα γαλλικά (εκδ. Aubier). Τετράδια και σκόρπιες
σημειώσεις που προορίζονταν για τους μαθητές του. Το βάθος του φιλοσοφικού του
έργου έρχεται σε αντίθεση με την ανακολουθία αυτών των κειμένων, που
αναφέρονται στον ζωικό κόσμο, την ανθρώπινη φύση και σε άγνωστες ακόμη τότε
περιοχές του κόσμου με έναν τρόπο που εξαντλεί τα όρια του καλού γούστου και
αγγίζει τον ρατσισμό. Φαίνεται απίστευτο ο συγγραφέας της «Κριτικής του
Καθαρού Λόγου», να έπεσε θύμα τόσης ελαφρότητας. Και μπαίνει ένα ερώτημα:
είναι άραγε σωστό να εκδίδονται έργα ενός συγγραφέα, που όσο ζούσε, ο ίδιος
δεν έκρινε άξια να εκδοθούν;

… ο Καντ (φωτ.): «Το πρόβατο της Συρίας έχει αυτιά τόσο μακριά, που
σέρνονται στη γη». «Οι πιο πολλοί ανατολικοί λαοί βρίσκουν τα μεγάλα αυτιά
πολύ ελκυστικά». «Οι κάτοικοι της Νέας Ολλανδίας έχουν μισόκλειστα τα μάτια
και δεν μπορούν να κοιτάξουν μακριά, αν δεν σηκώσουν προς τα πίσω το κεφάλι.
Αυτό συμβαίνει γιατί εκεί έχει πολλές μύγες που τους κάθονται στα μάτια».
«Στις γυναίκες της Βιρμανίας αρέσει πολύ να ζευγαρώνουν με Ευρωπαίους και να
κάνουν μαζί τους παιδιά. Τα ρούχα τους είναι πρόστυχα. Γενικά, οι Βιρμανοί
είναι καλοφτιαγμένοι και καλοκάγαθοι, αλλά δεν είναι γενναίοι». Οι Οτεντότοι
του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδος είναι «ειλικρινείς και πολύ ντροπαλοί. Είναι
και φιλόξενοι, αλλά η βρωμιά τους είναι απερίγραπτη. Μυρίζουν από μακριά».

… μπορεί κανείς να φανταστεί ότι ο συγγραφέας αυτών των σχολίων έζησε την
εποχή του Διαφωτισμού. «Οι νέγροι γεννιούνται λευκοί, εκτός από τα γεννητικά
όργανα και τον αφαλό που είναι μαύρα. Από αυτές τις περιοχές, το μαύρο χρώμα
εξαπλώνεται σε ολόκληρο το σώμα, στη διάρκεια του πρώτου μήνα της ζωής». «Στον
ποταμό Ζαμβέζη, οι άνθρωποι έχουν πλακουτσή μύτη. Γίνεται έτσι γιατί οι
μανάδες κουβαλούν στην πλάτη τα μωρά τους, όσο αυτές δουλεύουν στα χωράφια».
Στα χρόνια που η αγγλική δημοκρατία και η γαλλική επανάσταση άλλαζαν τον
άνθρωπο και τα δικαιώματά του, ο Καντ δεν έκανε καν τον κόπο να επαληθεύσει
αφορισμούς σαν και αυτόν: «Η ανθρωπότητα φτάνει στην πιο μεγάλη (sic)
τελειότητά της με τη λευκή φυλή. Οι Ινδοί έχουν λιγότερο ταλέντο. Οι νέγροι
τοποθετούνται ακόμη πιο χαμηλά και κάποιες αμερικανικές φυλές ακόμη χαμηλότερα».

… της υπερβατικής διαλεκτικής, ο άνθρωπος που τα πάντα του κινούσαν το
ενδιαφέρον, από τους πονοκεφάλους μέχρι τη μεταφυσική, αυτός που έφερε τη
διδασκαλία της γεωγραφίας στην Ευρώπη, θα ήταν ίσως καλύτερα να μην την είχε
διδάξει ποτέ. Αποδείχτηκε κακός γεωγράφος. Φταίει άραγε που δεν εγκατέλειψε
ποτέ τη μοναχική κατοικία του στο Καίνιξμπεργκ; Ή μήπως όλα αυτά δεν ήταν παρά
ένα παιχνίδι που ο δάσκαλος έπαιζε με τους μαθητές του, απλές καταγραφές
προκαταλήψεων του δέκατου όγδοου αιώνα, υπομνηματισμοί στο περιθώριο ενός
τετραδίου, που οι μαθητές έφερναν σε αντιπαράθεση με το μεγάλο φιλοσοφικό έργο
του δασκάλου; Θα το μάθουμε άραγε ποτέ;