Τα άγνωστα ντοκουμέντα της «δόξας και του διχασμού»

Η «ΔΟΞΑ και ο διχασμός» αναδύονται μέσα από τους 24 τόμους των Αρχείων της
Εθνικής Αντίστασης και του Εμφυλίου Πολέμου που έδωσε χθες στη δημοσιότητα το
υπουργείο Εθνικής Άμυνας. Τα Αρχεία, βεβαίως, δείχνουν πάθος από κάθε πλευρά,
αλλά και την πίστη των πρωταγωνιστών ότι, έστω και την τελευταία στιγμή, ήταν
δυνατή η εξοστράκιση του εμφύλιου σπαραγμού.

Άρης Βελουχιώτης

Το πνεύμα της πρώτης ουσιαστικής προσπάθειας για την ενοποίηση των ανταρτικών
δυνάμεων στις 15.2.1944, στην οποία παρακάθησαν στο ίδιο τραπέζι ο Σαράφης και
ο Νικόλας (ΕΑΜ-ΕΛΑΣ), ο Κομνηνός Πυρομάγλου και Πέτρος Νικολόπουλος (ΕΔΕΣ), ο
Γ. Καρτάλης και ο συνταγματάρχης Ψαρρός (ΕΚΚΑ), καθώς και οι εκπρόσωποι της
στρατιωτικής συμμαχικής αποστολής, συντάγματάρχης Κρις και τάγματάρχης Ουάινς,
επανεμφανίζεται λίγες μόλις μέρες πριν από τα αιματηρά γεγονότα του Δεκεμβρίου
του ’44 στην επιστολή του πρωτοκαπετάνιου του ΕΛΑΣ Άρη Βελουχιώτη προς τον
αρχηγό του ΕΔΕΣ Ναπολέοντα Ζέρβα.

Γράφει ο Άρης στον «συναγωνιστή της άλλης πλευράς»:

«Στρατηγόν Ζέρβαν Ν.

Καίτοι δεν αποτελώ μέλος της αντιπροσωπείας του Ε.Λ.Α. Σ ήτις διαπραγματεύεται
τα ζωτικότερα της Ελλάδος ζητήματα μεταξύ της υμετέρας αντιπροσωπείας και
εκείνης της φίλης Ε.Κ.Κ.Α. εν τούτοις, προσκληθείς και παρακληθείς από τον κ.
Κομνηνόν Πυρομάγλου, έχω την τιμήν να δηλώσω τα κάτωθι:

α/ Δεν έχω ουδεμίαν αντίρρησιν να συναντηθώμεν προσωπικώς. Τούτο όμως είναι
ζήτημα της Κ.Ε. Ε.Α.Μ.-Ε.Λ.Α. Σ και εξαρτάται απολύτως απ’ αυτήν. Δυνατόν,
κατά συνέπειαν, να πραγματοποιηθή μόνον κατόπιν εγκρίσεώς της.

β/ Απαραίτητος προϋπόθεσις και της συναντήσεως αυτής και πάσης άλλης
συζητήσεως και ενεργείας είναι η λήψις, από τας ενταύθα συσκεπτομένας
αντιπροσωπείας, της αποφάσεως περί πλήρους ενοποιήσεως των ενόπλων δυνάμεων
όλων των οργανώσεων (Ε.Λ.Α.Σ-Ε.Δ.Ε.Σ-Ε.Κ.Κ.Α) και της ενιαίας διοικήσεως από
του ανωτάτου ώς του κατωτάτου κλιμακίου μέχρι και της ομάδος μάχης
συμπεριλαμβανομένης, εντός τακτής προθεσμίας, ουχί μεγαλυτέρας των δέκα πέντε
(15) ημερών.

γ/ Ζήτημα “νικητών” και “ηττημένων” δεν υφίσταται. Αι οργανώσεις θα συζητήσουν
και θα ενοποιήσουν απολύτως τας δυνάμεις των ως απολύτως ίσοι, αδελφικώς και
διά το συμφέρον της Πατρίδος και μόνον.

δ/ Τα ζητήματα των διοικήσεων των ενιαίων μονάδων του Ενιαίου Εθνικού μας
Στρατού και τα συμπαρομαρτούντα αυτοίς τεχνικά ζητήματα θα λυθούν εν τη προόδω
των συζητήσεων διά της εξευρέσεως των καταλλήλων προσώπων.

ε/ Τυχόν αποτυχία της καταβαλλομένης προσπαθείας διά των σημερινών
διαπραγματεύσεων είναι φανερόν ότι θα έχει ολεθρίας συνεπείας διά τον όλον
Εθνικόν αγώνα. Όμως μετά τας προτάσεις της Κ.Ε. μας και του Γενικού μας
Στρατηγείου. Μετά τας εδώ συζητήσεις και την αποστολήν του παρόντος εις υμάς
είναι επίσης και ηλίου φαεινότερον ότι η τεραστία ευθύνη απέναντι του Λαού μας
και της ιστορίας διά την αποτυχίαν αυτήν θα βαρύνει απολύτως υμάς.

στ/ Εφορμούμαι υπό αγαθού πνεύματος και πιστεύω ότι είναι πραγματοποιήσιμα τ’
ανωτέρω. Εύχομαι να διέπη και υμάς το αυτό πνεύμα και ο αυτός πόθος.

Μυρόφυλλον 16.11.1944 Πρόθυμος ΑΡΗΣ ΒΕΛΟΥΧΙΩΤΗΣ».

Η παρουσίαση της έκδοσης των Αρχείων της Εθνικής Αντίστασης, του Εμφυλίου και
άλλων ιστορικών εκδόσεων από τη Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού έγινε χθες το
απόγευμα στο Πολεμικό Μουσείο. Την εκδήλωση τίμησε με την παρουσία του ο
Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Κ. Στεφανόπουλος, ενώ την έκδοση των αρχείων
χαιρέτισαν ο υπουργός Άμυνας κ. Α. Τσοχατζόπουλος και ο αρχηγός ΓΕΣ
αντιστράτηγος κ. Μ. Παραγιουδάκης.

Η παρουσίαση των τόμων που αφορούν τον «Μακεδονικό Αγώνα», τον
«Βορειοηπειρωτικό Αγώνα», την «Ελληνική Δύναμη Αλβανίας» και την «Ιστορία του
Ελληνικού Στρατού 1821-1997» έγινε από τους κ.κ. Κ. Βαβούσκο, Β. Κόντη, Στ.
Αλειφαντή και Ι. Μαζαράκη, αντίστοιχα. Για τα Αρχεία της Εθνικής Αντίστασης
μίλησε, κρατώντας αποστάσεις από αμφιλεγόμενα σημεία, ο καθηγητής κ. Κ.
Σβολόπουλος. Αντίθετα, ο καθηγητής κ. Ι. Κολιόπουλος, που αναφέρθηκε στην
περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου, έδωσε την αίσθηση ότι αρκετά από τα ερωτήματα
που έθεσε είχαν τουλάχιστον επικριτική διάθεση απέναντι στην τότε ηγεσία του
ΚΚΕ, αν και δεν παρέλειψε να αναφερθεί κριτικά και στην ακραία έκφραση της
άλλης πλευράς.

* Το σύνολο των έργων κυκλοφόρησε σε 31 τόμους (οι 3 στα αγγλικά), καθώς και
σε CD-Rom.

Τον Μάρτιο του 1943 το Αρχηγείο του ΕΛΑΣ «οσμίζεται» επιδημία αρραβώνων και
γάμων στις τάξεις των δυνάμεών του.

Η «γενική Διαταγή» της στρατιωτικής ηγεσίας του ΕΛΑΣ, στρατηγού Στέφανου
Σαράφη και Άρη Βελουχιώτη, ομιλεί από μόνη της:

Ε.Λ.Α.Σ ΓΕΝΙΚΟΝ ΣΤΡΑΤΗΓΕΙΟΝ ΕΠΙΤΕΛ. ΓΡΑΦΕΙΟΝ Ιον ΑΡΙΘΜ. 1959 ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΑΤΑΓΗ

Περιήλθεν εις γνώσιν μας ότι τελευταίως στον Ε.Λ.Α.Σ. έχει ενσκήψει μία
επιδημία αρραβώνων και γάμων.

Η ενέργεια αύτη που αποτελεί ένα φυσικό προορισμό του ατόμου σε κάθε άλλη
περίστασι θάτανε δικαιολογημένη, μα τώρα που ο κάθε αγωνιστής ξεκινώντας από
το σπίτι του έταξε στον εαυτό του σαν μοναδικό προορισμό του ένα άλλο σκοπό,
μια άλλη αποστολή ανώτερη και ιερώτερη από κάθε άλλη, η ενέργεια αύτη δεν
είναι αγωνιστική, γιατί ένα μεγάλο μέρος της ζωτικότητος, της σκέψεως και της
ελεύθερης ενέργειας του ατόμου το απορροφά ο ψυχικός αυτός σύνδεσμος του
αρραβώνος και του γάμου και επιδρά σοβαρώς επί των αισθημάτων της γενναιότητος
και της αυτοθυσίας που ζητάει σήμερα ο αγώνας μας τον οποίον ως εντολοδόχοι
του Ελληνικού Λαού είμεθα υποχρεωμένοι και αποφασισμένοι να φέρωμε σε πέρας
οπωσδήποτε εκτοπίζοντες κάθε εμπόδιο.

Απαιτούμεν να σταματήση οριστικά κάθε τέτοια ενέργεια και προς τον σκοπόν
τούτον απαγορεύομεν για την πολεμική περίοδο απολύτως την τέλεσιν αρραβώνων
και γάμων από συναγωνιστές του ενεργού Ε.Λ.Α.Σ.

Αι Μεραρχίαι παρακαλούνται όπως κοινοποιήσουν την παρούσαν μας εις τας μονάδας
των και αναπτύξωσι ταύτην καταλλήλως εις τους συναγωνιστάς.

Σ.Δ. Γεν. Στρατηγείου 20-3-44 Στέφανος Σαράφης Άρης Βελουχιώτης

Ναπολέων Ζέρβας

«Αι κεφαλαί του Βελουχιώτη και Τζαβέλα εξετέθησαν την 18ην Ιουνίου εις κοινήν
θέσιν εις την κεντρικήν πλατείαν των Τρικάλων»

Η Συμφωνία της Βάρκιζας, η αντίδραση του Άρη και η αποκήρυξή του από το ΚΚΕ
οδηγεί τον αρχηγό του ΕΛΑΣ κυνηγημένο από «εχθρούς και φίλους», να αναζητεί
διέξοδο. Χαρακτηριστικό είναι το «ιστορικό σημείωμα περί των περιστάσεων υφ’
ας εξοντώθη ο Στρατηγός Αρχηγός του ΕΛΑΣ Άρης Βελουχιώτης (Αθανάσιος Κλάρας)
την 16ην Ιουνίου 1945» με συντάκτη τον υποστράτηγο Χρυσανθακόπουλο:

«Κατά την 30ήν Απριλίου 1945 είχα παρουσιασθή εις την εν Ιωαννίνοις Ανωτέραν
Στρατ. Διοίκησιν Ηπείρου (…).

Ευθύς από των πρώτων ημερών της αναλήψεως της υπηρεσίας μου ταύτης είχον
πληροφορηθή από όργανα πληροφοριών της πόλεως, αποτελούμενα από εθνικόφρονας
πολίτας υπηρετήσαντας ως επί το πλείστον εις τας μονάδας αντιστάσεως του
Στρατηγού Ζέρβα, άτινα έσπευσαν προθύμως να με συναντήσουν και παράσχουν τας
υπηρεσίας των ότι, καίτοι το ΕΑΜ είχεν υπογράψει την συνθήκην της Βάρκιζας
προετοίμαζεν την ευθέτω χρόνω εκδήλωσιν νέας δράσεως.

(…) Όντως μετά τινάς ημέρας επληροφορήθην ότι ο αρχηγός του ΕΛΑΣ Άρης
Βελουχιώτης είχε σχηματίση συμμορίαν 40-80 ανδρών και ήρχισε την δράσιν του
κατερχόμενος προς Ν. εκ της ορεινής περιοχής της Κονίτσης όπου και αυτός είχε
καταφύγη, κινούμενος παραλλήλως των ορίων της Ηπείρου και της Δ. Μακεδονίας – Θεσσαλίας.

Εν τω μεταξύ τη εισηγήσει μου ανήλθεν επί της ορεινής περιοχής των Τζουμέρκων
διλοχία του εν Άρτη Τάγματος Εθνοφυλακής (206 Τ.Ε. Δ/κτής Ταγ/ρχης Τζινιέρης
ούτινος τον αριθμόν δεν ενθυμούμαι) και ήρξατο να επιβάλλη την τάξιν και τον Νόμον.

Περί την 4ην Ιουνίου επληροφορήθην ότι κάτοικοι της περιοχής Αγνάντων είχον
καταφύγη εις Ιωάννινα περίτρομοι διότι η συμμορία Βελουχιώτη είχεν αναφανή την
2αν Ιουνίου Α. της άνω κωμοπόλεως (…) αλλ’ ηννόησα αμέσως ότι η συμμορία θα
κατήρχετο έτι νοτιώτερον ίνα δράση και εις ετέραν περιοχήν της Ηπείρου και
Θεσσαλίας εγγύς του Αχελώου (…).

(…) Διέταξα τον λοχαγόν του Επιτελείου Λιγεράκην Γεώργιον εις ον είχον
απόλυτον εμπιστοσύνην ως αγωνισθέντα κατά του ΕΛΑΣ εις τας τάξεις του ΕΔΕΣ ως
διοικητής τάγματος, ίνα την 5ην Ιουνίου λίαν πρωί επιβή αυτοκινήτου και φθάση
εντός της ημέρας εις το εν Λαρίση επιτελείον της Ανωτ. Στρ. Διοικήσεως
Θεσσαλίας παρουσιασθή εκεί εις τον επιτελάρχην ταύτης Σ/ρχην Πυρ. Πρόκον
Στέφανον τυγχάνοντα φίλον και συμμαθητήν μου και τω επιδόση (…) προσωπικήν
επιστολήν μου εν η εξήγουν την ανάγκην ταχείας αποστολής των δύο λόχων.

Όντως ο λοχαγός Λιγεράκης έφθασεν αυθημερόν εις Λάρισαν και ευρήκε το εν
Λαρίση επιτελείον ευρισκόμενον εν γνώσει των κινήσεων του Βελουχιώτη αλλά
διστάζον να ενεργήση διότι εθεώρει τούτο μάταιον. Τη επιμονή του επείσθη να
ενεργήση και απεστάλη ουλαμός της 8ης Ταξιαρχίας Εθνοφρουράς όστις κατέλαβε
κόμβον συγκοινωνιών αμέσως Ν. Μετσόβου προς αποκοπήν της επιστροφής της
συμμορίας του προς Β. (…).

Κατόπιν των ληφθέντων μέτρων τα γεγονότα εξελίχθησαν περίπου ως είχον προβλέψη.

Η Συμμορία Βελουχιώτη κατερχομένη προς Ν. παραλλήλως του Αχελώου και πιθανώς
πληροφορηθείσα ότι εκινούντο δυνάμεις εκ περιοχής Τρικάλων προς ΝΔ επεχείρησε
να διαβή εις Ήπειρον. Πληροφορηθείσα όμως ότι διέτρεχε κίνδυνον εκ της επί των
Τζουμέρκων δρώσης διλοχίας διέβη πάλιν τον ποταμόν εισελθούσα εις Θεσσαλίαν.

Εν τω μεταξύ ο νοτιότερον κινούμενος λόχος της Στρατιωτικής Διοικήσεως
Τρικάλων πληροφορηθείς ότι η συμμορία είχε κατέλθη νοτιότερον του σημείου
Νεράιδα έσχε την πρωτοβουλίαν να αφήση το καθορισθέν δρομολόγιον και να τεθή
εις καταδίωξίν της, ενισχυθείσα πιθανώς και από εθνικόφρονας χωρικούς.

Ούτως η συμμορία επιχειρήσασα υπό την απειλήν του λόχου τούτου να διέλθη πάλιν
προς Ήπειρον την 16ην Ιουνίου διά της παρά το χωρίον Μεσσόντα μικράς γεφύρας
ευρέθη μεταξύ των πυρών του Λόχου Τρικάλων εις ον είχον ενταχθή και ομάδες
Εδεσιτών της Θεσσαλίας και αφ’ ετέρου υπό τα πυρά τμήματος της διλοχίας
Τζουμέρκων και μικράς ομάδος ενόπλων εθνικοφρόνων χωρικών υπό τον οπλαρχηγόν
Βόιδαρον καίτινας άλλους και διελύθη φονευθέντων 4-5 εν οις ο Βελουχιώτης, ο
υπαρχηγός του Τζαβέλας και πνιγέντων 4-5 εντός του ποταμού, συλληφθέντων δε
και τινών αιχμαλώτων, εν οις μία γυνή και ο ως δήμιος της συμμορίας φερόμενος Δράκος.

Αι κεφαλαί του Βελουχιώτη και Τζαβέλα εξετέθησαν την 18ην Ιουνίου εις κοινήν
θέσιν εις την κεντρικήν πλατείαν των Τρικάλων.

Η ανατροπή του Μουσολίνι στην Ιταλία από τον στρατάρχη Μπαντόλιο και η
συνθηκολόγηση της Ιταλίας φέρει σε δύσκολη θέση τα ιταλικά στρατεύματα Κατοχής
στην Ελλάδα. ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ, αλλά και η Αγγλική Αποστολή με τον συνταγματάρχη
Κρις (Γουτχάουζεν) έρχονται σε επαφή με τις Ιταλικές στρατιωτικές Δυνάμεις
στην Ελλάδα και ειδικότερα με τη μεραρχία «Πιναρόλε» και υπογράφεται κοινό
πρωτόκολλο συνεργασίας:

«Σήμερον, ΙΙην Σεπ/βρίου 1943 κατόπιν της γενομένης ανακωχής μεταξύ των
ηνωμένων Εθνών και της Ιταλικής Κυβ/σεως και των Δ/γών του Αρχηγού μέσης
Ανατολής στρατηγού Ουίλσων, περί συνεργασίας μετά των Ιταλικών δυνάμεων, που
επιθυμούν να αναλάβουν μεθ’ ημών αγώνα εναντίον των Γερμανών, συνελθόντες το
Κοινόν Γενικόν Στρατηγείον των Ελληνικών Δυνάμεων αφ’ ενός και ο Στρατηγός
διοικητής της Μεραρχίας «μινερόλε» αφ’ ετέρου, απεφάσισαν τα κάτωθι:

1ον Άπασαι αι Ιταλικαί Δυνάμεις της Μεραρχίας να αποσυρθούν εκ των
χώρων σταθμεύσεώς των και να συγκεντρωθούν εις χώρους υποδειχθησομένους υπό
των Ελληνικών Δυνάμεων περιοχής Θεσσαλίας, υπό την κάλυψιν Ελληνικών δυνάμεων.

2ον Τα Ιταλικά τμήματα άμα τη συγκεντρώσει των θέλουσι κατά μικρά
τμήματα λόχων με τας Διοικήσεις των, αναλάβει υπηρεσίαν ασφαλείας περιοχής,
εντασσόμενα εις Ελληνικάς Μονάδας.

Αι ανώτεραι των Λόχων Ιταλικαί διοικήσεις, θα διατηρήσουν τας Διοικήσεις των,
συνεργαζόμεναι με τας αντιστοίχους Ελληνικάς Διοικήσεις.

Άπαντες οι Αξ/κοί και οπλίται που θα θελήσουν να αναλάβουν αγώνα κατά των
Γερμανών, θα διατηρήσουν τα όπλα των.

3ον Άπαν το μη υπό των Ιταλών φερόμενον υλικόν να μεταφερθή αμέσως
εκτός των φρουρών και εις ασφαλείς χείρας, το δε πλεονάζον να χρησιμοποιηθή
από τα Ελληνικά τμήματα σύμφωνα με τας αποφάσεις 30 και 31.

4ον Όσοι εκ των Ιταλών δεν επιθυμούν να αναλάβουν αγώνα να παραδώσουν
τον οπλισμόν και ιπποσκευάς των και εξαρτύσεις των, πλην του ιματισμού και
υποδύσεως ον θα κρατήσουν προς χρήσιν των. Τα ως άνω υλικά θα χρησιμοποιηθούν
υπό των Ελληνικών Δυνάμεων σύμφωνα με τας αποφάσεις 30 και 31.

5ον Την χρηματοδότησιν προς διατροφήν αναλαμβάνει η Αγγλική υπηρεσία
όπως και την τοιαύτην των Ελλήνων ανταρτών. Λεπτομέρειας να κανονίσουν αι
αρμόδιαι Επιμελητείαι.

6ον Το Κοινόν Γενικό Στρατηγείον αναλαμβάνει την υποχρέωσιν αποστολής
των επιθυμούντων αξ/κών και οπλιτών εις Ιταλίαν, όταν η στρατιωτική κατάστασις
επιτρέψει τούτο.

7ον Όταν η στρατιωτική κατάστασις επιτρέψει και τα Ιταλικά τμήματα
προσαρμοσθούν προς τον διεξαγόμενον ιδιάζοντα πόλεμον εν Ελλάδι, δύναται να
ανατεθή εις τμήματα Ιταλικού Στρατού χωριστός τομεύς ενεργείας».

Η ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗ Ο ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΣ ΤΟΥ ΕΔΕΣ ΟΙ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΙ ΤΟΥ
ΕΛΑΣ Ο ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΗΣ ΤΗΣ ΜΕΡΑΡΧΙΑΣ «ΠΙΝΑΡΟΛΕ»