Στα ίχνη του… «υποκινητή»

Είναι γνωστό ότι στη διάρκεια του τελευταίου τέταρτου του αιώνα μας ­ που σε
λίγο «αλλάζει σελίδα» ­ στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας μας επιχειρήθηκαν
αρκετές παρεμβάσεις, μικρότερης ή μεγαλύτερης εμβέλειας, που πήραν τη μορφή
της μεταρρύθμισης (π.χ. το 1976-1977 και το 1981-1985), καθώς επιχειρούσαν
συνολικές αλλαγές στο υπάρχον θεσμικό πλαίσιο των εκπαιδευτικών βαθμίδων με
αναδιοργάνωση της δομής του σχολικού συστήματος.

Παράλληλα το σχολείο γίνεται συχνά αντικείμενο επικρίσεων και αμφισβητήσεων
τόσο από τη μεριά των «ζωντανών του στοιχείων» (εκπαιδευτικοί, μαθητές), των
γονέων, ως άμεσα ενδιαφερομένων, όσο και από τη μεριά φορέων και παραγόντων
της κοινωνικής και οικονομικής μας ζωής, καθώς και απλών πολιτών.

Ιδιαίτερα στις αρχές της δεκαετίας του ’90, το ελληνικό σχολείο δέχεται από
όλες τις κατευθύνσεις τα καταιγιστικά πυρά της κριτικής και συγκεντρώνει τα
συσσωρευμένα παράπονα των μαθητών, των γονέων και των διδασκόντων, οι οποίοι,
ο καθένας από τη δική του πλευρά και για τους δικούς του λόγους, εκφράζουν
έντονα αισθήματα δυσαρέσκειας.

Την περίοδο αυτή οι γονείς κατηγορούν το σχολείο ότι, ενώ «πρόβαλλε» τον
δημόσιο και δωρεάν χαρακτήρα του, προώθησε το «άχαρο συνοικέσιο» με την
ιδιωτική εκπαίδευση, που με τη μορφή φροντιστηρίων, ιδιαίτερων μαθημάτων,
ξένων γλωσσών κ.λπ. ανέλαβε την «επικαρπία» των σπουδών, «σαρώνοντας» τους
προϋπολογισμούς τους τόσο περισσότερο όσο πιο ασθενικοί ήσαν.

ΣΗΜΕΡΑ

Οι σημερινές κινητοποιήσεις των μαθητών συνοψίζουν στις προδιαγραφές τους αντοχή, αποφασιστικότητα και πρωτοφανές πείσμα

Αν όμως τα προβλήματα του ελληνικού σχολείου βρίσκονταν στην «ημερήσια
διάταξη» όλη την προηγούμενη περίοδο, με την αναγγελία και κυρίως με την
εφαρμογή της πρόσφατης μεταρρύθμισης παίρνουν πρωτοφανείς διαστάσεις.
Χρειάζεται να τονίσουμε ότι ποτέ άλλοτε, καμιά εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, από
τη μεταπολίτευση μέχρι σήμερα, δεν συγκέντρωσε τέτοια ποσοστά δυσαρέσκειας,
από τη μεριά της εκπαιδευτικής κοινότητας και μάλιστα από τα πρώτα της βήματα,
όσο η σημερινή.

Όλες οι «υποσχετικές» του ΥΠΕΠΘ, που ουσιαστικά αποτελούσαν τον νομιμοποιητικό
λόγο για το αναγκαίο και επείγον των εκπαιδευτικών ρυθμίσεων και αφορούσαν τις
πιο φανερές «πληγές» του σχολείου, θρυμματίζονται στη «σκληρή πίστα» της
σχολικής πραγματικότητας. Από την πρώτη στιγμή και από τις δηλώσεις των
μαθητών και των εκπαιδευτικών φαίνεται καθαρά ότι η παθολογία του ελληνικού
σχολείου, η φροντιστηριοποίηση, οι αυξημένες ιδιωτικές εκπαιδευτικές δαπάνες
της ελληνικής οικογένειας, η έλλειψη ελεύθερου χρόνου, η ψυχική ταλαιπωρία και
το άγχος στη διαδικασία μετάβασης στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, η μη αξιοποίηση
των κλίσεων και των ικανοτήτων των μαθητών, η αποστήθιση ως πρακτική
προσέγγισης της γνώσης κ.ά. πιστώνονται με «τόκο» στη λειτουργία του Ενιαίου Λυκείου.

Είναι χαρακτηριστικό ότι η κηρυγματική ρητορεία του ΥΠΕΠΘ που υπακούοντας στον
βραχύβιο κόσμο των εντυπώσεων πρόβαλλε ότι «με τις εκπαιδευτικές αλλαγές και
τη θέσπιση του Ενιαίου Λυκείου θα υπάρχει περισσότερος ελεύθερος και
δημιουργικός χρόνος», «με το Ενιαίο Λύκειο γίνεται πραγματικότητα το όνειρο
κάθε μαθητή και της οικογένειάς του για ανώτερες σπουδές χωρίς ηθική, ψυχική
ταλαιπωρία και οικονομική εξόντωση», «με τα νέα μέτρα δίνεται σε όλους τους
νέους η δυνατότητα πρόσβασης στα ΑΕΙ», «το νέο σύστημα δημιουργεί λιγότερο
άγχος», ότι «ευνοεί λιγότερο την προσφυγή των μαθητών στο φροντιστήριο» και
άλλα ηχηρά παρόμοια, δεν βρίσκει, σε καμιά περίπτωση, ανταπόκριση από τους
παραλήπτες της και ακυρώνεται συνολικά καθώς η συντριπτική πλειοψηφία
εκπαιδευτικών και εκπαιδευομένων, αναπνέοντας τον αέρα του Ενιαίου Λυκείου,
ζώντας ουσιαστικά το «σώμα» και το «πνεύμα» του, όχι μόνο δεν πίστεψε ότι το
«σχολείο της μεταρρύθμισης» θα πάψει να συγκατοικεί με τα χρόνια προβλήματά
του, αλλά αντίθετα θεώρησε ότι αυτά θα οξυνθούν.

ΤΟ «ΕΔΑΦΟΣ»… ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

«Δεν είναι οι εξετάσεις, δεν είναι οι βαθμοί

είναι που μας τρώνε όλη τη ζωή»

(σύνθημα των μαθητικών κινητοποιήσεων)

Στα πλαίσια αυτά μπορεί κανείς να ερμηνεύσει κατ’ αρχήν τις μαθητικές
κινητοποιήσεις, τους όρους της επώασής τους, καθώς και τις «διασυνδέσεις»
τους. Είναι φανερό ότι οι αντιδράσεις των μαθητών δεν έπεσαν ούτε «από τον
ουρανό», όπως υποστηρίζεται από τους στενόθωρους οπαδούς του αυθορμητισμού,
ούτε οργανώθηκαν από κάποια γνωστά ή άγνωστα «κέντρα», σύμφωνα με τις μυωπικές
θεωρίες «περί υποκινητών». Αποτελούν, ανεξάρτητα από τα μηνύματα, τις
«εγγραφές» και τις «καταγραφές τους», το τρίτο βήμα της παρατεταμένης
αντίδρασης της εκπαιδευτικής κοινότητας, μετά τη δίμηνη απεργία των
εκπαιδευτικών (20 Ιανουαρίου – 20 Μαρτίου 1997) και τις κινητοποιήσεις των
αδιόριστων στη διάρκεια του διαγωνισμού του ΑΣΕΠ (Ιούνιος 1998).

Στο σημείο αυτό είναι ανάγκη να ερμηνεύσουμε, ανελκύοντας και προβάλλοντας δύο
στοιχεία που δεν είχαν μέχρι σήμερα πρόσβαση στις αναλύσεις της εκπαιδευτικής
κρίσης, μια ιδιαίτερη πλευρά των μαθητικών κινητοποιήσεων που ηγεμονεύει στα
«χαρακτηριστικά» τους: την έκταση και κυρίως την έντασή τους.

Και άλλες χρονιές είχαμε κινητοποιήσεις των μαθητών και καταλήψεις σχολείων.
Οι σημερινές όμως συνοψίζουν στις προδιαγραφές τους αντοχή, αποφασιστικότητα
και πρωτοφανές πείσμα που, καθώς δημοσιοποιείται και «δραματοποιείται»,
κονιορτοποιεί τα «προγνωστικά» και τις «ετυμηγορίες» των πάσης φύσεως
σφυγμομετρητών, αυτών των μοντέρνων «αστρολόγων» – διαμορφωτών της κοινής γνώμης.

* Ποια είναι λοιπόν τα «καύσιμα» της μαθητικής «επιμονής» που δίνει βαθύτερη
κοινωνική διάσταση στις αντιδράσεις τους;

* Από πού αντλεί τα «πυρομαχικά» της η ραγδαία κλιμάκωση των μαθητικών αντιδράσεων;

Ξεφεύγοντας από τη λογική που υποκαθιστά την αναζήτηση των αιτίων με τη
διαπίστωση των αποτελεσμάτων, θα επαναφέρουμε εδώ μια απάντηση του
Πρωθυπουργού Κ. Σημίτη που δόθηκε στον υπουργό Παιδείας Γ. Σουφλιά το 1991,
στη συζήτηση στη Βουλή, για τις μαθητικές κινητοποιήσεις εκείνης της περιόδου:
«Το εξεταστικό είναι η αφορμή, δεν είναι η αιτία. Η αιτία είναι πολύ βαθύτερη»
(Κ. Σημίτης 11-10-1991).

Η απάντηση αυτή, που έχει ήδη ξεχαστεί από τον εκφραστή της ενώ κουβαλά στην
«πλάτη της» μόλις 8 χρόνια ζωής, συμπυκνώνει όλα τα «κεφάλαια της βιογραφίας»
των μαθητικών κινητοποιήσεων.

Αν και το εξεταστικό μαζί με την καθιέρωση των τραγικά υποβαθμισμένων Τεχνικών
Επαγγελματικών Εκπαιδευτηρίων (ΤΕΕ) «ρυμουλκούν» τη μαθητική αντίδραση, είναι
φανερό ότι αυτή οριοθετείται και αναζωπυρώνεται από την άρνηση της προοπτικής
«ενός παρόντος και ενός μέλλοντος» που συντρίβεται ανάμεσα στην πλήξη της
συνεχούς θυσίας του σχολείου – «εξεταστικού κολαστηρίου» και στην υπόσχεση
μιας εργασιακής αβεβαιότητας έπειτα από αυτό.

Σ’ αυτό το παρόν, που κυριαρχείται από την εικόνα ενός ναρκοθετημένου
μέλλοντος, «βγάζουν τη γλώσσα τους» οι μαθητές, καθώς «άτακτα» αναζητούν ένα
διαφορετικό μοντέλο ζωής, πέρα από την αδηφάγα ανταγωνιστική «ζούγκλα της
αγοράς» που, δημιουργώντας τις δικές της αποικίες στον σχολικό χώρο, απειλεί
να ρουφήξει τη δημιουργική και απαιτητική πνοή τους.

Δεν πρόκειται λοιπόν μόνο για τη ριζική αμφισβήτηση ενός νόμου, αλλά για την
αυθόρμητη και ενστικτώδη απόρριψη μιας ζωής που βουλιάζει μέσα στο τέλμα των
«συνηθισμένων σχέσεων» της υποταγής, της εκμετάλλευσης, των εφήμερων
μικροαστικών αυταπατών, του διαρκούς εξοντωτικού κυνηγιού για μια θέση στον
ήλιο που λάμπει όλο και για λιγότερους.

ΑΣ ΕΡΘΟΥΜΕ τώρα στη δεύτερη παράμετρο της έκτασης και της έντασης των
κινητοποιήσεων. Αναφερόμαστε στη στάση της ελληνικής οικογένειας, στους γονείς
των μαθητών. Αν εξαιρέσουμε μια μειοψηφία γονέων που σε ανάλογες περιπτώσεις
εκτελούν «διατεταγμένη υπηρεσία» με τη μορφή των «γνωστών – αγνώστων
αγανακτισμένων» στα πλαίσια του κοινωνικού αυτοματισμού, η συντριπτική
πλειοψηφία των γονέων παρουσιάστηκε για πρώτη φορά ανεκτική ή και
υποστηρικτική απέναντι στις κινητοποιήσεις των γόνων τους.

Τι συμβαίνει;

Σε ποιο έδαφος γονιμοποιείται η ανοχή των γονέων στις παρατεταμένες μαθητικές καταλήψεις;

Το κομβικό σημείο είναι η σημερινή σχέση του σχολείου με την αγορά εργασίας,
με άλλα λόγια η αναίρεση οποιασδήποτε εγγυημένης δυνατότητας κοινωνικής
κινητικότητας μέσα από την πρόσβαση στον εκπαιδευτικό μηχανισμό. Πρόκειται
βεβαίως για μια πρόσφατη πραγματικότητα που οδηγεί στη διάλυση των
παραδοσιακών αντιλήψεων που συγκροτούνταν γύρω από το σχολείο, στην ακύρωση
ενός ολόκληρου φάσματος κοινωνικών προσδοκιών, συγκροτημένου εδώ και αρκετές
δεκαετίες, για τη δυνατότητα εργασιακής απασχόλησης μέσα από την πρόσβαση στην
εκπαίδευση και τα διαπιστευτήριά της.

Αν σε μια προηγούμενη εποχή, κυρίως στις δεκαετίες του ’60, του ’70 και του
’80, το σχολείο και οι τίτλοι του «εξαγνίζονταν» στην κολυμβήθρα της
επαγγελματικής αποκατάστασης, κοντολογίς η ιδεολογία της κοινωνικής ανόδου και
η ανελικτική λογική των λαϊκών και μικροαστικών στρωμάτων που συνοψίζονταν στο
«μάθε παιδί μου γράμματα να μη γίνεις σαν και μένα» έβρισκε ανταπόκριση,
σήμερα κάθε είδους αποκαταστατική προσδοκία μέσω του σχολείου «χάνεται σαν το
νερό στην πέτρα». Έχει ήδη γίνει συνείδηση στην ελληνική οικογένεια ότι ακόμα
κι όταν οι προσδοκίες για σχολική διάκριση των παιδιών τους «επιπλώνονται» με
ανάλογες οικονομικές θυσίες στον βωμό του εξωεκπαιδευτικού ιδιωτικού δικτύου,
ακόμα και τότε δεν μπορούν να αναπαύονται στη βεβαιότητα μιας ικανοποιητικής
«απόδοσης» της «επένδυσής» τους, καθώς τα διαπιστευτήρια του σχολείου, τα
απολυτήρια και οι τίτλοι του «απονευρώνονται» από την επαγγελματική ανασφάλεια.

Αν σε μια προηγούμενη περίοδο το «ενδιαφέρον» των γονέων για το σχολείο
αναφερόταν όχι στη δομή και τη λειτουργία του ­ που έμενε στο απυρόβλητο ­
αλλά στο «άνοιγμά» του έτσι ώστε να μπορούν περισσότεροι να αποκτήσουν τα
«εφόδια» για να «αποκατασταθούν», σήμερα, ο κλονισμός της αποκαταστατικής
προσδοκίας για τα παιδιά τους, σε συνδυασμό με τη δυσαρέσκεια και την οργή για
την ανεργία, τη λιτότητα και τη συρρίκνωση του κράτους πρόνοιας, ωθεί σε μια
διαφορετική στάση, ανεκτική ή και υποστηρικτική των μαθητικών κινητοποιήσεων.

Υπάρχει, βεβαίως, πέρα από όλα αυτά ένα τελευταίο, επίκαιρο και βασανιστικό
ερώτημα που χρειάζεται απάντηση.

Τι θα γίνει τελικά;

Δεν ξέρουμε τι θα γίνει. Δεν γνωρίζουμε πώς, πότε και με ποιους όρους θα
«κλείσει αυτή η ιστορία». Γνωρίζουμε όμως πολύ καλά ότι όπως και «να κλείσει»,
όποτε και «να κλείσει», υπάρχουν όλοι οι όροι για να επαναληφθεί.