ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Στο λόφο του Φιλοπάππου

Το θυμάμαι ακόμα εκείνο το πρωινό στον λόφο του Φιλοπάππου. Υπήρχε μια
ιδιαίτερη διαφάνεια στην ατμόσφαιρα, τι εποχή να ήτανε; Ίσως άνοιξη ή μήπως
φθινόπωρο. Το μάθημα του Δημήτρη Πικιώνη έγινε εκεί στον λόφο.

Το θέμα ήταν η διαμόρφωση του μπελβεντέρε, επρόκειτο για το πλάτωμα με θέα την
Ακρόπολη, στο τέρμα της διαδρομής. Μας είπε λίγα λόγια με εκείνη τη γνωστή
υπόκωφη φωνή του, οι λέξεις βγαίνανε με δυσκολία, καθώς προσπαθούσε να
διερευνήσει τη σχέση της θεωρίας με την αρχιτεκτονική χειρονομία, ακόμα και
την πιο ελάχιστη.

Μας εξήγησε τη θεωρία που είχε αναπτύξει ο Κ. Δοξιάδης, στα χρόνια του ’30,
σχετικά με τις χαράξεις και την είχε παρουσιάσει ο ίδιος ο Πικιώνης στο
περιοδικό «Τρίτο Μάτι» που, όπως υποστήριζε, ήταν καθοριστικές για την
τοποθέτηση των κτιρίων πάνω στον λόφο της Ακρόπολης. Μιλούσε κοιτάζοντας μέσα
από τους χοντρούς φακούς των γυαλιών του κάπου μακριά… Προσπαθούσαμε να
καταλάβουμε, να μαντέψουμε. Μετά τη θεωρία, όπως άρχισε η εφαρμογή, εδώ στον
τόπο του έργου, το μάθημα έπαιρνε άλλες διαστάσεις. Επιλεγμένα σημεία όρασης,
κρίσιμα σημεία της διαδρομής, σπάγκος χοντρός, ­ το νήμα ­, ακτίνες οπτικές,
περιφέρειες κύκλων που χαράζαμε με τα ράμματα και τα χοντρά καρφιά…
αναλογίες… η χρυσή τομή. Στα επιλεγμένα σημεία των οπτικών ακτίνων θα
τοποθετούσε ο δάσκαλος τα «εμπόδια» ­ κάθισμα, βραχάκι, δέντρο. Το υπάρχον
πηγάδι, ξερό πια, έμεινε εκεί μνήμη του νερού και της γης…

Πέρασαν από τότε πολλά χρόνια, παρά πολλά, κι όμως αυτό το πρωινό στον λόφο
του Φιλοπάππου ήτανε καθοριστικό για τον υπόλοιπο αρχιτεκτονικό μου βίο.
Αναρωτιέμαι ακόμα γιατί, ίσως επειδή εκεί στον μαγικό αυτό τόπο με τα ράμματα
και τις χαράξεις κατάλαβα ότι η αρχιτεκτονική αναμετριέται με ολόκληρη τη γη,
ίσως ακόμα γιατί τα λόγια και η παράξενα ασταθής φωνή του δασκάλου έφτιαχναν
εκεί, μαζί με τη γεωμετρία και τη θέα της Ακρόπολης, έναν κόσμο ποιητικό: «Με
λογισμό και μ’ όνειρο». Ίσως το μάθημα αυτό με βοήθησε να προσεγγίσω τη
«χειρωνακτική πλευρά του στοχασμού» κατά τον Μ. Heidegger. Αργότερα διάβασα
ότι η θεωρία αυτή αμφισβητήθηκε, ίσως δεν έχει τόση σημασία…

Οι δρόμοι κατασκευάζονταν εκεί σύμφωνα με τα σκίτσα και τα σχέδια του Πικιώνη,
με την άγρυπνη παρουσία του, αλλά και με τους αυτοσχεδιασμούς και τις
απρόοπτες μεταβολές που προέκυπταν είτε από το υλικό που είχε στη διάθεσή του
είτε από τα υπάρχοντα φυσικά στοιχεία, «τα εμπόδια». Ο τρόπος που προχωρούσε
το έργο, όπως μας τον μετέφεραν οι συμφοιτητές μας και οι φίλοι που δουλεύανε
εκεί μαζί με τους εργάτες, τους μαρμαράδες, τους λιθοξόους, τους μπετατζήδες,
είχε πάρει μυθικές διαστάσεις. Η διαδικασία της κατασκευής και οι επιτόπου
προσαρμογές μού θυμίζουν τα λόγια του Σωκράτη στον «Ευπαλίνο» του Ρ. Valery:
«Η φύση στο έργο της δεν ξεχωρίζει τις λεπτομέρειες από το
σύνολο, αλλά βλασταίνει ταυτόχρονα απ’ όλες τις
μεριές… δεν ξεχωρίζει ένα σχέδιο από την εφαρμογή του,
δεν πάει ποτέ κατευθείαν και χωρίς προφυλάξεις στα εμπόδια,
αλλά συντίθεται μαζί τους, τα ανακατώνει στην κίνησή της,
τα περιτριγυρίζει ή τα χρησιμοποιεί, σαν ο δρόμος που
τραβάει, το πράγμα που παραλαμβάνει αυτός ο δρόμος, ο
χρόνος που καταναλίσκεται για να τον διασχίσεις, οι δυσκολίες ακόμα
που ορθώνει, να ήτανε από την ίδια ουσία…».

Πρόκειται για μια κατασκευή μοναδική που παραπέμπει στο έργο της φύσης με το
σύστημα και τα χαρακτηριστικά αρχιτεκτονήματος. Η υπευθυνότητα της
αντιμετώπισης αυτού του έργου από τον Δ. Πικιώνη άνοιγε σε μας τους νέους τότε
σπουδαστές πολλαπλές κατευθύνσεις για το νόημα και τις διαθλάσεις της
αρχιτεκτονικής σκέψης και πράξης:

«Η ευθύνη αρχίζει με τα όνειρα» γράφει κάπου ο Σεφέρης.

Ο δρόμος ακουμπάει πάνω στη γη και οδηγεί κάπου, όχι πάντα με τη συντομότερη
διαδρομή αλλά με την πιο ενδιαφέρουσα. Ο δρόμος πλαταίνει και στενεύει, το
κάθε τμήμα του ανήκει οργανικά σε ένα σύνολο. Ο δρόμος «στρώθηκε» με υλικά
κατεδαφίσεων, που δέθηκαν με ένα υλικό στο οποίο αποδίδονται με ευκολία όλες
οι δυσμορφίες της σύγχρονης πόλης: το τσιμέντο. Το τσιμέντο λοιπόν εδώ, σε
μεγάλες ή μικρές επιφάνειες, επεξεργασμένο ή αδρό με τις χαράξεις, τις
αναλογίες, το χρώμα, την υφή του και τη θέση του μέσα στο σύνολο,
μεταμορφώνεται σε πολύτιμο υλικό. Απόδειξη για μια ακόμα φορά ότι η
πολυτιμότητα δεν εξαρτάται μόνο από το κόστος του υλικού.

Στο τσιμέντο οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η εύστοχη μετατόπιση από τη μικρή
κλίμακα των αθηναϊκών αυλών που προέρχονται τα υλικά στην κλίμακα του μεγάλου
δημόσιου χώρου. Υλικά προερχόμενα από διαφορετικές περιοχές και εποχές
«εξημερώθηκαν» στη νέα τους θέση, σ’ αυτό το μεγάλο collage των οικοδομικών
υλικών. Ο δρόμος κινείται ανάμεσα σε φυσικά εμπόδια, ανεβαίνει, κατεβαίνει ή
σταματάει, ανασαίνοντας σαν ζωντανός οργανισμός που διαμορφώνεται κατάλληλα
για να υποδεχθεί τη βροχή, έτσι νομίζεις ότι το νερό σε συντροφεύει συνέχεια
στην πορεία σου.

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.