ΔΡΟΜΟΙ

… της Χιλής, η ιστορική, η πιο ενοχλητική, είναι το λάβαρο που κρατάνε
σήμερα ψηλά μόνο οι «γονείς των εξαφανισθέντων». Η υπόλοιπη χώρα είναι μία
φάρσα, λέει ο συγγραφέας Λουίς Σεπούλβεδα. Γι’ αυτό, δεν θα υπήρχε ούτε η
παραμικρή πιθανότητα να δικαστεί ο Πινοσέτ στη Χιλή για τα εγκλήματά του.
Εκεί, «η ηθική αλλάζει από στιγμή σε στιγμή, ανάλογα με το χρηματιστήριο. Η
οδύνη αντιπαλεύει με το υποχρεωτικό αναλγητικό της αμνησίας». Μα η μνήμη
μοιάζει να έχει εγκαταλείψει και τον δικτάτορα, τώρα στην τελευτή του βίου
του. Ο Πάουλο Κοέλιο του «Αλχημιστή» δεν ενθουσιάστηκε καθόλου όταν έμαθε ότι
ο Πινοσέτ είναι φανατικός αναγνώστης του. «Με μεγάλη έκπληξη έμαθα πως ο
στρατηγός Πινοσέτ είναι αναγνώστης μου», είπε ο Βραζιλιάνος συγγραφέας.
«Αναρωτιέμαι αν ξέρει πως βρέθηκα τρεις φορές στις φυλακές του βραζιλιανού
στρατιωτικού καθεστώτος και πως οι καλύτεροί μου φίλοι είναι Χιλιανοί που
σύρθηκαν και εκείνοι στις φυλακές και τις εξορίες».

… μοιάζει με βιβλίο αρχιτεκτονικής. Από τα πομπώδη πρωσικά μνημεία του,
μαρτυρίες της μεγαλομανίας του χιτλερικού αρχιτέκτονα Άλμπερτ Σπέερ, μέχρι τις
στείρες μεταπολεμικές κατασκευές. Το κέντρο της πόλης είναι σήμερα το
μεγαλύτερο εργοτάξιο στον κόσμο. Μα αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά, ανάμεσα από
την οίηση και την υπεροψία, ξεχωρίζει μνημεία που αναδύονται σαν βασανιστικές
τύψεις. Ένα τέτοιο μνημείο άνοιξε τις πύλες του προχθές. Το Εβραϊκό Μουσείο.
Μαζί με το νέο Ράιχσταγ, τα δύο κτίρια μοιάζουν με «αταίριαστο ζευγάρι». Όμως
και τα δυο έχουν να κάνουν με μνήμες, με το πώς άνθρωποι και πόλεις πρέπει να
θυμούνται το παρελθόν τους.

… η αρχιτεκτονική είναι «παγωμένη μουσική» (Σέλινγκ), τότε το Εβραϊκό
Μουσείο (φωτ.) δεν είναι μια γλυκιά μελωδία. Ένα μακρύ και ανεξιχνίαστο ζιγκ
ζαγκ, που τη μεταλλική επιδερμίδα του ξεσκίζουν παράθυρα σαν βαθιές ουλές.
Τέτοιες που φέρουν στην ψυχή τους οι γονείς του αρχιτέκτονα, του Πολωνού
Ντάνιελ Λίμπεσκιντ, που «έζησαν» το Ολοκαύτωμα. Από ψηλά, το κτίριο μοιάζει με
κεραυνό ­ το έμβλημα των Ες Ες. Ο προθάλαμος είναι μια βάναυση υποδοχή σε έναν
αφιλόξενο χώρο χωρίς παράθυρα. Ο διάδρομος οδηγεί σε έναν υπόγειο λαβύρινθο.
Λευκοί τοίχοι, μαύρη οροφή, καμιά κατεύθυνση, πουθενά. Χρειάζονται συνειρμοί,
να ψάξει κανείς καλά, να βασανιστεί, για να βρει τους χώρους που θυμίζουν το
μαρτύριο των έξι εκατομμυρίων Εβραίων. Στη συλλογική αμνησία της βερολινέζικης
αρχιτεκτονικής, μνημεία σαν το Εβραϊκό Μουσείο βοηθούν τη διαδικασία της ανάνηψης.

… ανάβει φωτιές στην Ιταλία. Βρέθηκε πριν από λίγες ημέρες, σε ένα ξωκλήσι,
στη Μόντενα. «Ψάξτε εκεί κάτω, στη λίμνη του Μοντεφιορίνο», έγραφε το σημείωμα
που έφτασε στην τοπική αστυνομία. «Θα βρείτε το μυδράλιο που σκότωσε τον
Μουσολίνι». Αμφιβολίες εκφράζουν οι ιστορικοί της ιταλικής αντίστασης. Γιατί
το Μοντεφιορίνο είναι πολύ μακριά από το Ντόνγκο. Και γιατί οι εκδοχές για τον
θάνατο του Ντούτσε είναι χιλιάδες και όλες διαφορετικές. Έστω και αν κάποιοι
θυμούνται ακόμη το μυδράλιο που είχε στα χέρια του ο «συνταγματάρχης Βαλέριο»
εκείνη τη μοιραία ημέρα για τον Ντούτσε, στις 28 Απριλίου 1945. Ή μήπως ήταν
στα χέρια του Άλντο Λαμπρέντι; Η ανωνυμία του ανθρώπου που έγραψε το σημείωμα
πυκνώνει το μυστήριο. «Θα είναι δύσκολο, σχεδόν αδύνατο, να διαπιστωθεί αν
είναι πράγματι εκείνο το μυδράλιο», λέει ο ιστορικός Νίκολα Τρανφάλια στη
«Ρεπούμπλικα». Έχει σημασία; Ίσως, αν η Ιστορία έχει ανάγκη από σύμβολα, από
φετίχ. Από τελετουργικά αντικείμενα που ερεθίζουν ανώφελα τη μνήμη εκείνων που
μένουν να κοιτάζουν πίσω: σκυμμένοι σε παλιές φωτογραφίες, ζουν και πεθαίνουν
κάθε ημέρα σε μια περίληψη προηγουμένων.