Οι συνέπειες της κλωνοποίησης

Η κλωνοποίηση παραπέμπει σε δημιουργία «πιστών γενετικά αντιγράφων» με
ειδικότερη αναφορά σε DNA και γονίδια, σε κύτταρα ή σε οργανισμούς. Αυτή η
μίμηση της φύσης δημιουργεί μια σειρά ηθικών, νομικών και κοινωνικών
προβλημάτων, αφού η επιστήμη του ανθρώπου κατόρθωσε όχι απλώς το ακατόρθωτο
αλλά το αδιανόητο.

ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ από τη διερεύνηση του κόσμου στη μεταβολή του, δηλαδή η δυνατότητα
συναρμολόγησης, ανακατασκευής ή επισκευής των όντων με βάση την πλήρη γνώση
της αρχικής δημιουργίας, συνδέθηκε με τη «βλασφημία», με το «ελιξίριο
νεότητας», ακόμα και με την «αθανασία». Το βιολογικό τσιπ, ο βιονικός
άνθρωπος, ο Φρανκενστάιν, τα κλωνοποιημένα έμβρυα, τα ακέφαλα όντα, αφενός
έθεσαν ερωτήματα για τα όρια της επιστήμης (ιδιαίτερα της γενετικής μηχανικής)
και αφετέρου προβλημάτισαν τους διανοητές για το τίμημα που ενδέχεται να
πληρώσει η κοινωνία μας εισερχόμενη σε αυτόν τον νέο, θαυμαστό κόσμο.

ΤΑ ΥΠΕΡ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΤΑ

Οι ειδικοί μοιάζει να διχάζονται ή να ισορροπούν σε τεντωμένο σχοινί ανάμεσα
στα υπέρ και στα κατά. Για τους περισσότερους η κλωνοποίηση είναι επιστημονική
επιτυχία και πρόκληση και όχι απειλή, και δεν μπορεί να σταματήσει με
απαγορεύσεις. Ισχυρίζονται ότι η προκατάληψη και τα συμφέροντα φράζουν τις
πύλες της επιστημονικής προόδου και ότι το ζητούμενο δεν είναι η βιομηχανική
παραγωγή ανθρώπων, αλλά η βελτίωση της ζωής, της υγείας, της ποιότητας πολλών
υπηρεσιών προς τον άνθρωπο.

Ο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση πλασμένος άνθρωπος, ο κτιστός αλλά και θνητός,
ο υπάρχων εκ της ζωοποιού ενεργείας του Θεού, δεν είναι δυνατόν να μετατραπεί
σε «αποθήκη ανταλλακτικών», ανταπαντούν οι αντίθετοι.

Το ερώτημα λοιπόν της πηγής των ηθικών μας αξιών, αν δηλαδή είναι ο ουρανός ή
η γη, επανέρχεται δριμύτερο, καθώς επενδύεται και με τον επικρεμάμενο κίνδυνο
της αυθαιρετούσης άλογης βιοεξουσίας των επιστημόνων.

Από τη μια η αλαζονεία και από την άλλη ο φόβος μπροστά στη νέα γνώση. Από τη
μια τα προσδοκώμενα κέρδη από την εμπορική εκμετάλλευση παρόμοιων επιτευγμάτων
και από την άλλη η μοναδικότητα της ανθρώπινης αξίας και αξιοπρέπειας.

ΜΕΤΑ-ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΛΑΖΟΝΕΙΑ

Το να θέλουμε να γίνουμε άλλοι από αυτοί που είμαστε ή να ολοκληρωθούμε έξω
από τη λογική της ζωής, το να μην αναγνωρίζεται στον «άλλον» η ελευθερία τού
να είναι και να μένει «άλλος», συνιστά για μερικούς μετα-ανθρώπινη
(post-human) αλαζονεία.

Από την άλλη δεν μπορεί και δεν πρέπει να γίνουμε «σκλάβοι της μελλοντικής
ανθρωπότητας», δηλαδή να μετατρέψουμε τη δική μας επιθυμία σε άλλοθι για έναν
βιολογικό απολυταρχισμό ή καλύτερα για μια βιολογική Αποκάλυψη που θα αφορά τη
«βελτίωση των απο/επι/γόνων μας».

Στο όνομα της ελευθερίας, στην ποιότητα ζωής των αυριανών ανθρώπων
αναμιγνύουμε επικίνδυνα κατάλοιπα μαγείας, ευγονικές τυραννίες και
επιστημονικές αλχημείες.

Η επινόηση του μέλλοντός μας, η (προ)κατασκευή πανομοιότυπων ή ομοιαζόντων με
άνθρωπο πλασμάτων συνδέεται με την αποκληρονομοποίηση των κληρονομικών
δεδομένων, με το δικαίωμα καθενός να γνωρίζει τις βιολογικές του ρίζες, δηλαδή
με την ίδια την αυτογνωσία του ανθρώπου (αλλά και των λαών και των εθνών).

Η ανασύσταση / κατασκευή όλης της ανθρώπινης φυλής μοιάζει να πλησιάζει βήμα-
βήμα. Ο νεο-θάνατος, η κατάψυξη των εμβρύων ή των νεκρών, οι συνθετικοί γόνοι,
τα μηχανικά πρόσθετα μεταβάλλουν το ίδιο το περιεχόμενο του όρου
«ανθρωπότητα», καθώς ο άνθρωπος είναι εν μέρει πρωτόπλασμα και εν μέρει
τρανζίστορ.

Η σχεδόν ατέρμονη δυνατότητα παρέμβασης της τεχνοεπιστήμης πάνω στον «φυσικό
άνθρωπο» επαναφέρει το ερώτημα «τι είδους άνθρωπο θέλουμε να κατασκευάσουμε».

ΣΧΕΣΕΙΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ

Η επιλογή ανάμεσα στον φυσικό άνθρωπο, στον τεχνικό/τεχνητό άνθρωπο και στη
μέση λύση δεν είναι πάντοτε εύκολη.

Η Γενετική κατηγορείται ότι στον τομέα της κλωνοποίησης δημιουργεί σχέσεις
δουλείας, ασύμβατες με τα ανθρώπινα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια του
ανθρώπου.

Ο γενετικός κατασκευαστής (κύριος του «υλικού») μετατρέπεται και σε ιδιοκτήτη
των γονιδίων του «άλλου».

Επιτροπές ηθικής ή δεοντολογίας, εθνικά συμβούλια ηθικής, συναινετικά συνέδρια
ή και νομοθετικές ad hoc ρυθμίσεις επιχειρούν να απαντήσουν στο κρίσιμο
δίλημμα: επιλέγουμε βιοτεχνολογίες για την ελευθερία του ανθρώπου ή ελευθερίες
ανάλογες με τη βιοτεχνολογία;

Η προστασία των ανθρωπίνων γονιδίων έχει αναληφθεί από τη Διεθνή Επιτροπή
Βιοηθικής της ΟΥΝΕΣΚΟ.

Στη Διακήρυξη της Γενικής Διάσκεψης της ΟΥΝΕΣΚΟ (11-11-1997) διαβάζουμε:

«Κάθε άτομο δικαιούται τον σεβασμό της αξιοπρέπειάς του και των δικαιωμάτων
του, όποια και αν είναι τα γενετικά χαρακτηριστικά του. Αυτή η αξιοπρέπεια
επιβάλλει να μην συρρικνούται το άτομο στα γενετικά χαρακτηριστικά του και να
γίνεται σεβαστή η μοναδικότητά του, καθώς και η διαφορετικότητά του».

Στο ίδιο πνεύμα κινείται και το Πρωτόκολλο που υπέγραψαν 18 χώρες (και η
Ελλάδα) για την απαγόρευση του κλωνισμού ανθρώπων στο πλαίσιο του Συμβουλίου
της Ευρώπης (Παρίσι 2-1-1998). Κατά το Πρωτόκολλο η μετατροπή του ανθρώπου σε
αντικείμενο ­ διά της προμελετημένης δημιουργίας γενετικά πανομοιότυπων όντων
­ είναι αντίθετη προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, συνιστά κακή χρήση των
επιτευγμάτων της Βιολογίας και της Ιατρικής, γι’ αυτό και απαγορεύεται κάθε
σχετική παρέμβαση.

Η επιστήμη όμως ούτε επιβεβαιώνει ούτε αντιτάσσεται στην ηθική.

Ο πειραματισμός ανέκαθεν συνιστούσε «τίμημα» ή σκλαβιάς ή ελευθερίας, γι’ αυτό
και πρέπει να γίνεται ύστερα από σοβαρό διάλογο ανάμεσα στους ειδικούς, στην
κοινωνία και στους διεθνείς οργανισμούς.

Η ΧΑΡΑΞΗ ΟΡΙΩΝ

Η προστασία της επιστημονικής ελευθερίας και σκέψης από τη μια, αλλά και ο
σεβασμός στην αξία της ηθικής προσωπικότητας του ανθρώπου από την άλλη (ως
μοναδικής οντότητας, ως ειδοποιού διαφοράς) μπορούν είτε να συμπορευτούν είτε
να συγκρουστούν. Πρόκειται για ένα κρίσιμο ζήτημα χάραξης ορίων.

Η κωδικοποίηση των κανόνων της βιοηθικής για μια καλύτερη προστασία των
δικαιωμάτων του ανθρώπου από την ανάπτυξη της τεχνολογίας είναι το μέγα
ζητούμενο του 21ου αιώνα.

Ο μετα-άνθρωπος (post human being) είναι τελικά ο αληθινός άνθρωπος και ο
καλύτερος δρόμος για την ανεύρεση της ουσιαστικής αλήθειας γύρω από την ουσία
του ανθρώπου;

Το γονιδίωμα θα μας (απο)δείξει «τι είναι ο άνθρωπος» (ή «τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος»);

Στο ερώτημα «τι τελικά κερδίζουμε ως ανθρωπότητα από την κλωνοποίηση;» δεν
είναι εύκολο να απαντήσουμε με ηθικά ­ και μόνον ­ επιχειρήματα ή με
αφορισμούς ή με παραπομπή στην κοινή γνώμη.

Πρέπει να μεταθέσουμε το βάρος από τη λύση στη θέση του προβλήματος. Άλλο τα
επιτεύγματα της επιστήμης και άλλο η πρόοδος της ανθρωπότητας.

Πόσο όμως είμαστε έτοιμοι για μια νέα προσέγγιση όχι μόνον της βιοπροέλευσης,
αλλά κυρίως της βιοκατεύθυνσης του ανθρώπου: αυτό είναι το κρίσιμο ερώτημα.

Δεν είναι, λοιπόν, η Γενετική που φοβόμαστε. Τον εαυτόν μας τρέμουμε.

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής Εγκληματολογίας του Τμήματος Επικοινωνίας
και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.