Οι προφήτες αστόχησαν

«Είναι επικίνδυνο να κάνει κανείς προβλέψεις, ιδίως όσον αφορά το μέλλον»:
η σοφία του αφορισμού αυτού, που άλλοι αποδίδουν στους Κινέζους και άλλοι στον
Μπέρναρ Σο ή τον Μαρκ Τουέιν, επιβεβαιώνεται από την ίδια την Ιστορία.

ΠΙΟ πρόσφατο παράδειγμα, οι υδρογονάνθρακες. Στις αρχές της δεκαετίας του
1970, η Λέσχη της Ρώμης είχε πείσει σχεδόν όλον τον κόσμο ότι εάν ο πλανήτης
δεν μείωνε δραστικά την κατανάλωσή τους, θα έμενε δίχως πετρέλαιο πριν από το
τέλος του αιώνα. Μία μελέτη του ΟΗΕ σχετικά με «τις ανάγκες και τα παγκόσμια
αποθέματα ενέργειας εν έτει 2000», που δημοσιεύτηκε στη Γενεύη το 1971 ­ δύο,
δηλαδή, χρόνια πριν από την πρώτη πετρελαϊκή κρίση ­ εκτιμούσε ότι το 87% των
«πιθανών» αποθεμάτων πετρελαίου, καθώς και το 73% των αποθεμάτων φυσικού
αερίου, θα είχαν έως τότε εξαντληθεί. Δεδομένου ότι πρόκειται για μη
ανανεώσιμους φυσικούς πόρους, η πρόβλεψη αυτή έμοιαζε να ευσταθεί. Και όμως.
Έχουμε ανακαλύψει έκτοτε τόσα νέα κοιτάσματα και έχουμε αναπτύξει τόσες άλλες
εναλλακτικές μορφές ενέργειας ­ με επικεφαλής την πυρηνική ­ που η μείωση της
ζήτησης, επακόλουθο της ασιατικής ύφεσης, αφενός επέφερε ένα κατρακύλισμα των
αξιών του αργού πετρελαίου και αφετέρου προκάλεσε μεγάλες δυσκολίες στις χώρες
η οικονομία των οποίων βασίζεται στις εξαγωγές του «μαύρου χρυσού».

Η ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ

Άλλο παράδειγμα διάψευσης των προβλέψεων, λίγο πιο παλιό; Αυτό της Σοβιετικής
Ένωσης. Όλοι σήμερα κρίνουν ότι η κατάρρευσή της ήταν αναπόφευκτη ­ και ήταν
όντως διότι, όπως είχε ήδη δείξει ο Πολύβιος από την αρχαιότητα, κάθε
αυτοκρατορία οδεύει, αργά αλλά σταθερά, προς τον αφανισμό της. Η Σοβιετική
Ένωση είχε υποφέρει τόσο πολύ από το σταλινικό καθεστώς και τον πόλεμο, που το
μόνο που μπορούσε να κάνει ήταν να προσπαθήσει να «φτάσει και να ξεπεράσει» ­
όπως υποστήριζαν οι εκάστοτε ηγέτες της ­ τα επίπεδα παραγωγής και εξοπλισμού
των ανεπτυγμένων χωρών.

Η πεποίθηση ότι οι «κόκκινοι» θα αναδεικνύονταν τελικά «νικητές της Ιστορίας»
δεν ήταν αποκλειστικό προνόμιο των κομμουνιστών. Πολλοί πολιτικοί, αλλά και
απλοί παρατηρητές που δεν συμμερίζονταν καθόλου την ιδεολογία τους, εκτιμούσαν
ότι η απουσία κάθε αμφισβήτησης στο εσωτερικό της χώρας και η διάθεση μέρους
των πόρων της για στρατηγικές δαπάνες εξασφάλιζε στην ΕΣΣΔ ένα σημαντικό
πλεονέκτημα. Δεν είχαν «υπολογίσει», όμως, ότι θα βρισκόταν ένας Τρούμαν για
να τους κλείσει τον δρόμο στην Ευρώπη και την Κορέα, ένας Κέννεντυ για να βγει
νικητής από την κρίση των πυραύλων στην Κούβα ή ένας Ρήγκαν για να ενισχύσει
σημαντικά τον αμερικανικό στρατιωτικό προϋπολογισμό.

ΟΙ ΔΥΟ ΓΕΡΜΑΝΙΕΣ

Ας αφήσουμε, όμως, την πρώην Σοβιετική Ένωση. Και ας μιλήσουμε για τη
Γερμανία. Υπάρχει άλλωστε άλλη χώρα για την οποία έπεσε τόσο έξω στις
προβλέψεις του ο αιώνας μας; «Το έτος 1932 θα μπορούσε να ανακηρυχθεί έτος
θριάμβου για το χιτλερικό καθεστώς. Αλλά και έτος πανωλεθρίας του», έγραφε η
εφημερίδα του Σοσιαλιστικού Κόμματος την 1η Ιανουαρίου 1933. «Είναι λογικό να
προβλέψει κανείς την εξαφάνιση του Χίτλερ από την πολιτική σκηνή της χώρας».
Είκοσι εννέα ημέρες αργότερα ο Χίτλερ αναγορευόταν καγκελάριος από τον
στρατάρχη Χίντεμπουργκ.

Εκ των υστέρων κανείς δεν αμφιβάλλει ότι η τελική ήττα του Ράιχ ήταν «γραμμένη
στα άστρα». Αλλά τότε…

Άλλο παράδειγμα: άπαξ και η Γερμανία χωρίστηκε στα δύο, ήταν ελάχιστοι αυτοί
που προέβλεπαν μία μελλοντική επανένωσή της. Και ακόμα πιο λίγοι, βέβαια,
αυτοί που ήλπιζαν σε κάτι τέτοιο: το βάρος αυτού του «γίγαντα», εκτιμούσαν, θα
καταρράκωνε την Ευρώπη.

Ποιος θα φανταζόταν ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας θα
«απορροφούσε» μια μέρα, και μάλιστα αμαχητί, την εξ ανατολάς αντίπαλό της; Ότι
ο καγκελάριος που κατάφερε αυτό το «θαύμα» θα δεχόταν μια μέρα τις ευχαριστίες
των ψηφοφόρων; Και ότι θα αντικαθίστατο από έναν άνθρωπο αναμφίβολα συμπαθή,
αλλά αρκούντως διστακτικό και αντιφατικό;

Τόσο που θα έκανε τον «Economist» να απαντήσει ένα ξερό «Κανείς» στην ερώτηση
«Ποιος κυβερνάει σήμερα τη Γερμανία;».

Ο ΠΑΡΑΤΕΙΝΟΜΕΝΟΣ ιαπωνικός μαρασμός, η διάλυση αρκετών ασιατικών «τίγρεων»
που έμοιαζε να σκοπεύουν να «καταβροχθίσουν» τα πάντα, όλα αυτά είναι στο ίδιο
πνεύμα: αποδεικνύουν, ξανά και ξανά, ότι το ανθρώπινο πνεύμα πρέπει να μάθει
να αντιστέκεται σε αυτή τη φυσική του τάση, που το κάνει να πιστεύει πως ό,τι
υπάρχει πρέπει και να διαρκέσει. Το ίδιο κάνουν στις μέρες μας και οι
Αμερικανοί: είναι πεπεισμένοι ότι ο άνεμος θα παραμείνει ούριος για τη χώρα
τους, παρ’ όλη τη σταθερή μείωση του όγκου των επενδύσεών τους και τη σταθερή
αύξηση του όγκου του ελλείμματός τους.

Σημαίνουν όλα αυτά ότι η τέχνη των προβλέψεων είναι ιδιαίτερα αβέβαιη; Σίγουρα
ναι. Μήπως και ότι δεν πρέπει, κατά συνέπεια, να τις αποτολμούμε; Σίγουρα όχι.
Δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς να κάνουμε σχέδια. Και τα σχέδια, τρόπον τινά,
ισοδυναμούν με προβλέψεις.